किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

दशमः सर्गः १९५

प्रतिदिशमभिगच्छताभिमृष्टः ककुभविकाससुगन्धिनानिलैन । नव इव विभभौ सचिचजन्म गतधृतिराकुलितश्च जीवलोकः ॥२१॥ मल्लि०—प्रतिदिशमिति । दिशि दिशि प्रतिदिशम् । यथार्थेऽव्ययीभावः । शरत्प्रभृतित्वात् समासान्तनिपातः । अभिगच्छता संद्वाता ककुभानि अर्जुनकुसुमानि । ‘इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः’ । तेषां विकासेन सुगन्धिना मनोज्ञगन्धेन गन्धस्येखे तदेकान्तग्रहणं प्रायिकम् । अनिसेनाभिमृष्टः संस्पृष्टोऽत एव सचित्तजन्मा । कामाक्रान्त इत्यर्थः । अत एव गतधृतिर्गतधैर्य आकुलितः क्षोभितश्च । रति प्रतीति भावः । एवंभूतो जीवलोको नव इव अवस्थान्तरप्राप्त्या अपूर्व इव विभभौ माति स्मेत्युत्प्रेक्षा ॥ २१ ॥ हिन्दी—अर्जुन वृक्षके फूलोंके विकाससे सुगन्धवाली प्रतिदिशामें बहती हुई हवासे स्पर्श किया गया अतएव कामावेशसे आक्रान्त, धैर्यरहित और क्षुब्ध किया गया जीवलोक अपूर्व-सा होकर शोभित हो गया ॥ २१ ॥

व्यथितमपि भृशं मनो हरन्ती परिणतजम्बुफलोपभोगहृष्टा । परभृतयुवतिः स्वनं वितेने नवनवयोजितकण्ठरागरम्यम् ॥ २२ ॥ मल्लि०—व्यथितमिति । व्यथितं दुःखितमपि मनो भृशं हरन्ती । किमुत सुखितमिति भावः । जम्ब्वाः फलं जम्बु । ‘बृहंतं च फले जम्ब्वा जम्बुः स्त्री जम्बु जाम्बूवम्’ इत्यमरः । ‘जम्ब्वा वा’ इत्यणभावपक्षेऽपि ‘फले लुक्’ इति लुक् । ‘लुक्तद्धितलुकि’ इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः । जम्बु च तत्फलं चेति सामान्यविशेषयोः सहनिर्देशः । यद्वा—जम्ब्वाः फलमिति विग्रहः । ‘इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य’ इति ह्रस्वः । तस्य परिणतस्योपभोगेन हृष्टा । अत एव परभृतयुवतिः कोकिलाङ्गना नवनवं नवप्रकारं यथा तथा योजितेन संपादितेन कण्ठरागेण कण्ठमाधुर्येण रम्यम् । सौम्यमित्यर्थः । स्वनं स्वरं वितेने । वर्षास्वपि मधुराः स्वराः कोकिलाया इति प्रसिद्धिः ॥ २२ ॥ हिन्दी—दुःखित चित्तको भी बार-बार हरण करती हुई पके हुए जम्बूफलके उपभोगसे प्रसन्न कोयलने नये ढंगसे सम्पादित कण्ठकी मधुरतासे मनोहर स्वरका विस्तार किया ॥ २२ ॥

अभिभवति मनः कदम्बवायौ मदमधुरे च शिखण्डिनां निनादे । जन इव न धृतेश्चचाल जिष्णुर्न हि महतां सुकरः समाधिभङ्गः ॥२३॥