किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१९४	किरातार्जुनीयम्

स्त्यर्थः । 'यथास्वं तु यथायथम्' इति निपातः । वितेने विस्तारे । उद्दीपनानि संपादितेत्यर्थः ॥ १८ ॥

**हिन्दी—**उसी क्षण अप्सराओंकी आज्ञासे मनोहर बीन और पखावज बजाकर गन्धर्वोने आकाश और वनमें एक ही बार वसन्त आदि छः ऋतुओंका आविर्भाव अलग-अलग विस्तृत कर दिया ॥ १८ ॥

अथ वर्षाक्रमेण ऋतून्वर्णयति-- सजलेत्यादि-- सजलजलधरं नभो विरेजे विवृतिमियाय रुचिस्तडिल्लतानाम् । व्यवहितरतिविग्रहैर्वितेने जलगुरुभिः स्तनितैर्दिगन्तरेषु ॥ १९ ॥

मल्लि०— सजलेति । सजला जलधरा यस्मिंस्तत् । नभो विरेजे । तडिदेव लता इव तासां रुचिः प्रभा विवृतिं विजृम्भणम् । इयाय । तथा व्यवहितरतिविग्रहैर्दू रीकृतरतिप्रकल्पितप्रणयकलहैर्जलगुरुभिः । जलभाराद् गम्भीरैरित्यर्थः । स्तनितैर्गर्जितैः । दिगन्तरेषु वितेने विततेर्भावि भावे लिट् । अकर्मकत्वं वैवक्षिकम् । अत एव दिगन्तरेष्वित्यधिकरणत्वेन प्रयोगः । अन्यथा कर्मत्वमेव स्यात् ॥ १९ ॥

**हिन्दी—**जलसे पूर्ण मेघवाला आकाश शोभित हुआ। लताकी तुल्य बिजलियोंकी चमक समृद्धिको प्राप्त हुई। रमण क्रियामें कलह हटानेवाले जलके भारसे गम्भीर मेघगर्जन दिगन्तोंमें विस्तृत हो गया ॥ १९ ॥

परिसुरपतिसूनुधाम सद्यः समुपदधन्मुकुलानि मालतीनाम् । विरलमपजहार बद्धबिन्दुः सरजसतामवनेरपां निपातः ॥ २० ॥

**मल्लि०—**परीति ॥ परिसुरपतिसूनुधाम अर्जुनाश्रमं प्रति । परीति लक्षणार्थे कर्मप्रवचनीयस्य योगाद् द्वितीया । यद्वा—वर्जनार्थस्य तस्यात्र विरोधादभिव्यक्त्यर्थोऽव्ययीभावः । तथा च सुरपतिसूनुधाम्नोत्यर्थः । सद्यो मालतीनां जातीलतानाम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । मुकुलानि समुपदधत् जनयन् । विरलं यथा तथा बद्धबिन्दुरपां निपातो वृष्टिरवनेः संबन्धिनी सरजसतां सरजस्कत्वम् । 'अव्ययं विभक्ति'त्यादिसूत्रेण साकल्यार्थेऽव्ययीभावः 'समासान्तनिपातश्च बहुव्रीह्यर्थस्तु लक्ष्यते । अव्ययीभावदर्शनं तु प्रायिकम्' इति केचित् । अपजहार । धूलिं शमयामासेत्यर्थः ॥ २० ॥

**हिन्दी—**अर्जुनके आश्रममें चमेलीके पुष्पोंके मुकुलोंको उत्पन्न करती हुई विरलरूपसे बिन्दुको टपकानेवाली जलवृष्टिने भूमिकी धूलको मिटा दिया ॥ २० ॥