किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

दशमः सर्गः २०१

क्रियाविशेषणम् । तथा, अवधूनयन्ती कम्पयन्ती । 'धूनू प्रीञोनुंवक्तव्यः' इति णिचि नुगागमः । चुचुम्बे चुम्बिता । अत्र 'श्वसन' शब्दार्थ-'मधु'शब्दार्थयोश्च स्वस्वभेदाध्यावसायाच्छ्लेषमूलातिशयोक्तिः । सा चोपमाऽङ्गमित्यनयोः संकरः ॥ ३४ ॥

हिन्दी--भ्रमरने निःश्वाससे जिसके पल्लव अधरोष्ठके समान हिल रहे थे, पुष्परस और मधुसे सुगन्धित, मानों नूतनरूपसे कोप करके काँपती हुई शालवृक्ष-की शाखारूप वधूके पुष्परूप मुखमें चुम्बन कर लिया ॥ ३४ ॥

प्रभवति न तदा परो विजेतुं भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।
अवजितभुवनस्तथा हि लेभे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥ ३५ ॥

मल्लि०—प्रभवतीति । परः शत्रुः । तदा तस्मिन्काले विजेतुं न प्रभवति न शक्नोति । यदा जितेन्द्रियता इन्द्रियजयित्वम् । आत्मरक्षा भवति जायते । तथा हि—अवजितभुवनस्त्रैलोक्यविजयी पुष्पमासो वसन्तः । सिततुरगेऽर्जुने विषये विजयं न लेभे । अतो जितेन्द्रिया दुर्जया इत्यर्थः । विशेषेण सामान्यार्थसमर्थनरूपोऽ-र्थान्तरन्यासोऽलंकारः ॥ ३५ ॥

हिन्दी-शत्रु उस समय जीतनेके लिए समर्थ नहीं होता है जिस समय आत्मरक्षा करनेवाली जितेन्द्रियता रहती है, जैसेकि वसन्त-ऋतु अर्जुनके विषयमें विजयको प्राप्त नहीं कर सका ॥ ३५ ॥

कथमिव तव संमतिर्भवित्री सममृतुभिर्मुनिनावधीरितास्य ।
इति विरचितमल्लिकाविकासः स्मयत इव स्म मधुं निदाघकालः ॥ ३६ ॥

मल्लि०—कथमिति । विरचितमल्लिकाविकासो निदाघकालो ग्रीष्मो ऋतुभि-र्वर्षादिभिः समं मुनिनाऽवधीरितास्य तिरस्कृतस्य तव संमतिर्लोके योग्यत्वेनानुमति-र्मन्यित्व कथमिव भवित्री ? न संभावः कथंचिद्भविष्यतीत्यर्थः । इति इत्थं मधुं वसन्तम् । 'चैत्रे दैत्ये वसन्ते च जीवे कोके मधुः स्मृतः' इति विश्वः । स्मयते स्मेव जहास किमित्युत्प्रेक्षा । 'लट् स्मे' इति भूतार्थे लट् । प्रहासस्य शुभ्रत्वेन कविप्रसि-द्धेर्मल्लिकाविलासे हासत्वाध्यवसायः । अनृतुभिः सममवधीरितास्येत्यत्राभेदाध्य-वसायमूला सहोक्तिरलंकारः । संबन्धभेदमिन्नस्यावधी रणस्याभिन्नतयाध्यवसायात् तदेवावधीरणमसंमतिद्वारा स्मयोत्प्रेक्षेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः ॥ ३६ ॥