किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । २१

इव दृश्यन्ते । सुहृदः (प्र०) बन्धुभिः समानमाना इव दृश्यन्ते । बन्धुता कृताधिपत्या इव दृश्यते ॥१०॥

कोषः- 'वयस्यः स्निग्ध सवया अथ मित्रं सखा सुहृत्' इत्यमरः। 'सेवकार्थ्यनुजीविनः' इत्यमरः। 'सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः' इत्यमरः। 'सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः' इत्यमरः। 'ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः' इत्यमरः॥१०॥

सारार्थः- स च दुर्योधनोऽभिमानं दूरतो विहाय प्रेमपूरितानि मित्राणीव भृत्यान् लोकाय दर्शयते । मित्राणि तु बन्धूनिव दर्शयते । बन्धूंस्तु अधिपतीनिव दर्शयते । यथोचितविशेषसत्कारं कुरुते सर्वेषामिति ॥१०॥

भाषार्थः- अहङ्कार से रहित होकर वह (दुर्योधन) अनुरक्त मित्रों के समान नौकरों के साथ व्यवहार दिखाता है । मित्रों से भाई के समान व्यवहार और भाई बिरादर से अध्यक्ष के सरीखे भाव रखता है ॥१०॥

न चायं त्रिवर्गात्प्रमाद्यतीत्याह- असक्तमाराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया । गुणानुरागादिव सख्यमीयिवान् न बाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परम् ॥११॥

असक्तमिति । यथायथं यथास्वं विभज्य । असङ्कीर्णरूपं विविच्येत्यर्थः। 'यथास्वे यथायथम्' इति निपातनाद् द्विर्भावो नपुंसकत्वं च । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इति ह्रस्वत्वम् । पक्षे पातः पक्षपातः आसक्तिविशेषः समस्तुल्यो यस्यां तथा समपक्षपातया । भक्त्यानुरागविशेषेण । पूज्येष्वनुरागो भक्तिरित्युपदेशः। पूज्यश्चायं त्रिवर्ग इति । असक्तमनासक्तम् । अव्यसनितयेति यावत् । आराधयतः सेवमानस्यास्य दुर्योधनस्य त्रयाणां धर्मार्थकामानां गणस्त्रिवर्गोऽन्वर्थः। 'त्रिवर्गोधर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समीक्षकैः' इत्यमरः। गुणानुरागात्तदीयगुणेष्वनुरागात् । गुणशब्दायलोभादित्यर्थः। सख्यं मैत्रीम् । 'सख्युर्यः' इति यत्प्रत्ययः। उपेयिवानुपगतवानिवेत्युत्प्रेक्षा । 'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च' इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातः। 'नात्रोपसर्गस्तन्वम्' इति काशिकाकार आह स्म। परस्परं न बाधते । समवर्त्तित्वादस्य 'धर्मार्थकामाः परस्परानुपमर्देन वर्धन्त इत्यर्थः। उक्तं च—'धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यो ह्येकसक्तः स जनो जघन्यः' इति ॥११॥