किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ३१

कूपप्रणालिका प्रभृतिजलवहविधिं, विधातरि दुर्योधने इत्यर्थः। येन वृष्ट्यभावेऽपि समये प्रजाजनो दुर्भिक्षक्षोभाकुलो न भवत्विति धियेति तत्त्वम्। अदेवमातृकाः = नदी मातृकाः, देवमातृकास्ते देशा येषु वृष्ट्या अन्नानि जायन्ते, तन्निन्नास्तु नदीमातृकाः प्रोच्यतेः, कुरवः = कुरूणां निवासा देशविशेषाः, अकृष्टपच्याः = अकर्षणसिद्धाः इव, यथा हलादिभिः कर्षं विनैव सस्यजनयितारस्तथैवेति भावः, कृषीवलैः = कर्षकैः कृषिकर्मकरैरित्यर्थः। सुखेन = अप्रचुरप्रयासेन, अल्पायासेनेत्यर्थः। लभ्याः = प्राप्याः, सस्यसम्पदः = सस्यराजीः, दधतः = धारयन्त इति भावः। चकासति = शोभन्ते, विराजन्ते, इति ॥१७॥

समासः- देव एव माता येषां ते देवमातृकाः, न देवमातृका इति अदेवमातृकाः। कृषिरस्ति येषां ते कृषीवलास्तैः कृषीवलैः। 'रजःकृषि-' इत्यनेन वलच्-प्रत्ययः। कृष्टेन पच्यते इति कृष्टपच्याः, न कृष्टपच्याः इत्यकृष्टपच्याः। सस्यस्य सम्पदः सत्यसम्पदः। ॥१७॥

व्याकरणम्- लभ्याः = लभ् + यत्। दधतः = धा शत्। वितन्वति = वि + तनु + लट् + शतृ। अकृष्टपच्याः॥ अकृष्ट + पच् + क्यप्। चकासति = चकास् + झि + लट् ॥१७॥

वाच्यान्तरम्- चिराय तस्मिन् क्षेमं वितन्वति (सति) अदेवमातृकैः कुरुभिः अकृष्टपच्या इव कृषीवलैः सुखेन लभ्याः दधद्भिः चकास्यते ॥१७॥

कोषः- 'चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः इत्यमरः। 'देशो नदाम्बुवृष्ट्यम्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः। स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥' इत्यमरः। 'भावुकं भाविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम्., इत्यमरः। 'क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषकश्च कृषीवलः' इत्यमरः। 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इत्यमरः॥१७॥

सारार्थः- प्रजापालनाय दुर्योधनः सस्यवृद्ध्यर्थं यत्र तत्र नदीप्रवाहतः प्रणालिकाप्रभृतिजलवहमार्गं विधाय स्वराज्याद् दुर्भिक्षं दूरीकृत्य तथा करोति, यन्न तत्रजाः विना प्रयासेन स्वेनैव जातानीव सस्यानि । लेभिरे ॥१७॥

भाषार्थः- बहुत दिनों में प्रजाओं के हित के लिए उपाय करते रहते दुर्योधन के आधिपत्य से नदीमातृका कुरुदेशवाले बिना जोते (बिना प्रयास के ही) उपजे हुए के समान अनाजवाले किसानों से सम्पन्न जायदाद को धारण करते हुए सुशोभित हैं ॥१७॥