किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ४५

अक्षमा=असमर्था सती, नृपस्य=युधिष्ठिरस्य, मन्युव्यवसायदीपिनीः=क्रोधोद्योगोद्दीपिकाः, गिरः=वाचः उदाजहार=उक्तवती। यथा प्रकृत्या शान्तचित्तस्य युधिष्ठिरस्य हृदये शत्रुप्रतीकारकरणार्थं बुद्धिरुत्तेजिता भवति, तथा जगादेत्यर्थः।

समासः- द्रुपदस्य आत्मजा द्रुपदात्मजा। मन्युश्च व्यवसायश्च मन्युव्यवसायौ तौ दीपयन्तीति मन्युव्यवसायदीपिन्यः, ताः मन्युव्यवसायदीपिनीः। तत आगतास्ततस्त्याः॥२७॥

व्याकरणम्- निशम्य=नि+शम्+क्त्वा+ल्यप्। उदाजहार+उत्। आ+हृ+लिट् ॥२७॥

वाच्यान्तरम्- द्विषतां सिद्धिं निशम्य, ततः ततस्त्या अपाकृतीर्विनयन्तुम् अक्षमया द्रौपद्या नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीः गिरः उदाजहिरे ॥२७॥

कोषः- 'योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्देरप्याह्वया हमे' इत्यमरः। 'रिपौ वैरिसपत्नारि द्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः। मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमरः। 'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः॥२७॥

सारार्थः- स्वपतिमुखेन वनचरोक्तं दुर्योधनवृत्तान्तं श्रुत्वा ततो जातामर्षक्षुभिता द्रौपदी यथा शत्रूणां संहारो भविष्यति तथा क्रोधोद्योगजनकं वाक्यं स्वपते पुरतो जगादेति ॥२७॥

भाषार्थः- अपने शत्रुओं की उन्नति सुनकर, चित्त के क्षोभ को नहीं छिपा सकने वाली द्रौपदी, अपने पति (युधिष्ठिर) के क्रोध और शत्रुनाश के लिये उद्योग कराने वाली बातें बोलने लगी ॥२७॥

भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप इवानुशासनम्। तथाऽपि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारी समया दुराधयः॥२८॥

भवादृशेष्विति। भवादृशा भवद्विधाः। पण्डिता इत्यर्थः तेषु विषये । 'त्यदादिषु—' इत्यादिना कञ्। 'आ सर्वनाम्न' इत्याकारादेशः। प्रमदाजनोदितं स्त्रीजनोक्तम्। वदेः क्तः 'वचिश्वपि०—' इत्यादिना सम्प्रसारणम्। अनुशासनं, नियोगवचनमधिकक्षेपस्तिरस्कार इव भवति। अतो न युक्तं वक्तुमित्यर्थः। तथाऽपि वक्तुमनुचितत्त्वेऽपि निरस्तनारीसमयास्त्याजितशालीनतारूपस्त्रीसमाचाराः। 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः' इत्यमरः। दुराधयः संमोहोल्लासहेतुत्वाद् दुष्टाः मनोव्यथाः।