Skip to content
BharatKosha
महाभारत (खंड १) - आदि व सभा पर्व

महाभारत (खंड १) - आदि व सभा पर्व

Mahabharata (Vol 1) - Adi and Sabha Parva

by महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास

DevanagariSanskritpublished2,256 pages

Page 538 of 2256

Read in context
Page 538

मारकर उस दैत्यके प्राण ले लिये; तत्पश्चात् उसे छोड़ दिया। उसके हाथसे छूटते ही वह दैत्य गिर पड़ा। उस बालकका यह पराक्रम देखकर सब लोगोंको बड़ा विस्मय हुआ। कितने ही दैत्य और राक्षस प्रतिदिन उस दुष्यन्तकुमारके हाथों मारे जाते थे। कुमारके भयसे ही उन्होंने कण्वके आश्रमपर जाना छोड़ दिया। यह देख कण्वके आश्रममें रहनेवाले ऋषियोंने उसका नया नामकरण किया— ।। ७ ।। अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसौ । स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत ।। ८ ।। विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः । ‘यह सब जीवोंका दमन करता है, इसलिये ‘सर्वदमन’ नामसे प्रसिद्ध हो।’ तबसे उस कुमारका नाम सर्वदमन हो गया। वह पराक्रम, तेज और बलसे सम्पन्न था ।। ८ १/२ ।। (अप्रेषयति दुष्यन्ते महिष्यास्तनयस्य च । पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम् ।। लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम् । शकुन्तलां च सम्प्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा ।। शास्त्राणि सर्ववेदांश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन् ।।) राजा दुष्यन्तने अपनी रानी और पुत्रको बुलानेके लिये जब किसी भी मनुष्यको नहीं भेजा, तब शकुन्तला चिन्तामग्न हो गयी। उसके सारे अंग सफेद पड़ने लगे। उसके खुले हुए लंबे केश लटक रहे थे, वस्त्र मैले हो गये थे, वह अत्यन्त दुर्बल और दीन दिखायी देती थी। शकुन्तलाको इस दयनीय दशामें देखकर कण्व मुनिने कुमार सर्वदमनके लिये विद्याका चिन्तन किया। इससे उस बारह वर्षके ही बालकके हृदयमें समस्त शास्त्रों और सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञान प्रकाशित हो गया। तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम् ।। ९ ।। समयो यौवराज्यायैत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम् । महर्षि कण्वने उस कुमार और उसके लोकोत्तर कर्मको देखकर शकुन्तलासे कहा—‘अब इसके युवराज-पदपर अभिषिक्त होनेका समय आया है ।। ९ १/२ ।। (शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्यं शुचिस्मिते । पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टमिति चोच्यते ।। ‘मेरी कल्याणमयी पुत्री! मेरा यह वचन सुनो। पवित्र मुसकानवाली शकुन्तले! पतिव्रता स्त्रियोंके लिये यह विशेष ध्यान देनेयोग्य बात है; इसलिये बता रहा हूँ। पतिशुश्रूषणं पूर्वं मनोवाक्कायचेष्टितैः । अनुज्ञाता मया पूर्वं पूजयैतद् व्रतं तव ।। एतेनैव च वृत्तेन विशिष्टां लप्स्यसे श्रियम् ।