BharatKosha
नीतिवाक्यामृतम् (आचार्य सोमदेव सूरि - पण्डित रामचन्द्र मालवीय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

नीतिवाक्यामृतम् (आचार्य सोमदेव सूरि - पण्डित रामचन्द्र मालवीय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Nitivakyamritam of Somadeva Suri with Commentary

by आचार्य सोमदेव सूरि (टीकाकार: पं. रामचन्द्र मालवीय)

DevanagariHindipublished220 pages

Page 153 of 220

Read in context
Page 153

दिवसानुष्ठानसमुद्देशः १३७ मैं सुखपूर्वक कार्य कर सकूं इस दृष्टि से अपने विभिन्न कार्यों के निमित्त रात और दिन का निश्चित समय विभाग बना ले । कालानियमेन कार्यानुष्ठानं हि मरणसमम् ॥ ६६ ॥ समय का कोई नियम न रखकर कार्य करना मरण तुल्य होता है। आत्यन्तिके कार्ये नास्त्यवसरः ॥ ७० ॥ अत्यन्त कल्याणकारी अर्थात् धार्मिक कार्यों के लिये कोई नियत समय नहीं है । अवश्यं कर्त्तव्ये कालं न यापयेत् ॥ ७१ ॥ जो कार्य निश्चित रूप से करना ही हो उसमें समय का अतिक्रमण न होने दे । आत्मरक्षायां कदापि न प्रमाद्येत् ॥ ७२ ॥ आत्मरक्षा के कार्यों में कभी भी असावधानी न करे । सवत्सां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य धर्मोपासनं यायात् ॥ ७३ ॥ धर्मोपासना के निमित्त प्रस्थान करने से पूर्व बछड़े सहित गो की प्रद- क्षिणा कर ले । अनधिकृतोऽनभिमतश्च न राजसभां प्रविशेत् ॥ ७४ ॥ अनधिकृत रूप से तथा बिना आज्ञा प्राप्त किये हुए राजसभा में प्रवेश न करे । आराध्यमुत्थायाभिवादयेत् ॥ ७५ ॥ आराध्य पुरुष की वन्दना खड़ा होकर करे बैठे बैठे नहीं । देवगुरुधर्मकार्याणि स्वयं पश्येत् ॥ ७६ ॥ देवता, गुरु और धर्म-सम्बन्धी कार्यों को स्वयं देखे । कुहकाभिचारकर्मकारिभिः सह न संगच्छेत् ॥ ७७ ॥ छल-कपट और धोखा धड़ी का काम करने वालों एवम् मारण-मोहन आदि का कार्य करने वालों की संगति न करे । प्राण्युपघातेन कामक्रीडां न प्रवर्त्तयेत् ॥ ७८ ॥ प्राणियों की हिंसा करके काम क्रीड़ा में न प्रवृत्त हो । जनन्यादिपरस्त्रिया सह रहसि न तिष्ठेत् ॥ ७९ ॥ सम्बन्ध में माता भी लगने वाली पराई स्त्री के साथ एकान्त में न बैठे । नातिक्रुद्धोऽपि मान्यमतिक्रामेदवमन्येत वा ॥ ८० ॥ अत्यन्त क्रोध की दशा में भी पूज्य पुरुषों की आज्ञा का उल्लङ्घन और अपमान न करे ।