एक ओंकार सतनाम (जपुजी साहिब व संत दृष्टान्त)

विचारसरणीचे समर्थक असे समर्थन करीत नाहीत, यातील विचारसरणीचे मूळ घटक जे आहेत त्या सर्व घटकांच्या मागे इतिहासाचा आधार आहे, पण तो भाग असा एकत्र नव्हता आला, जो एकत्र या सर्व घटका न्ना एकत्र बांधून कामे करून घेतो. पण जर असा भाग एकत्र केला, त्याला स्वरूप दिले आणि त्या दृष्टीने त्याचा विचार केला तर लोकशाहीवाल्यांच्या पुढील पर्याय, जो सर्व प्रकारांपेक्षा श्रेष्ठ असा आहे तो असा स्पष्ट दिसू लागेल असे त्या विचारवंतांचे मत होते असे स्पष्ट विधान केले जाते जर या दोन पक्षांतील वाद असा आहे, यावरून असे मत करतां येईल की या दोन्ही पक्षांचे मत बरोबर आहे. कारण दोन भिन्न पक्षांचे अंतिम साध्य हे एकच आहे ते म्हणजे मानवी स्वातंत्र्य हे सर्व दृष्टीने प्राप्त करून देणे हा या विचारांचा पाया आहे. दोन्ही पक्ष या विचारांचे पुरस्कर्ते आहेत. पण एका पक्षाचे असे म्हणणे आहे, मार्क्सवादी विचारसरणीप्रमाणे बदल झाला तर स्वातंत्र्य मिळण्याचे स्वातंत्र्य नष्ट होण्याची शक्यता आहे निष्कर्ष असा काढता येईल साम्यवादाचे जे समर्थक आहेत त्यांना, मार्क्सचे जे मूळ तत्त्व, ज्याला सर्व विचारसरणी चिकटून राहते, साम्यवाद खरा की तो भ्रम अशी शंका घेण्यास जागाच उरलेली नाही समाजवादाची कल्पना अशा प्रकारची आहे, त्याचा उपयोग करून मानवाच्या स्वातंत्र्याची कल्पना पूर्ण करणे, ही एक मोठी क्रांती आहे असे विचारवंत मानतात पण दुसरी बाजू अशी की या दोन पक्षांचा अंतिम मार्ग जरी एकच असला तरी लोकशाहीचे मत लोकशाही पद्धतीला पूरक आहे; साम्यवादाचे समर्थक पद्धती वेगळी आहे अशा वेळी कोणाचा विचार खरा की खोटा? असा प्रश्न उद्भवतो. कारण एका बाजूला हे दोन विचार, जरी या दोन पक्षांतील सर्व वाद संपला, तरी या दोन पक्ष सोडून इतर पक्ष, इतर इतर संस्था इत्यादी संघटनांच्या मागे सर्व शक्ती उभी करणे शक्य नाही म्हणून एका पक्षाचे म्हणणे की योग्य मार्ग हा साम्यवादी पद्धतीचा पर्याय हा आहे, असा निष्कर्ष काढता येईल, साम्यवाद पद्धती हा खरा विचार असून या पद्धतीमध्ये लोकशाही नष्ट होईल की, इतर पक्ष या विचारांना वाव उरणार नाही याविषयी इतर विचारवंतांच्या मनात प्रश्न उभा राहतो प्रश्न असा; मार्क्सवाद हा जो विचार आहे साम्यवादाचा तो जो भाग तो, १८-व्या किंवा एकोणिसाव्या शतकात या शत-कातील विचार जर आज काम करीत नसेल तर या नव्या विचार प्रणालीला नवा कोणता-ही पर्याय देता-येत नाही या दोन पक्षांच्या या विचारांचा सारांश पुढील या दोन पक्षांच्या विचारां याच्या एका बाजूला साम्यवाद तर दुसऱ्या बाजूला विचार लोकशाहीचा यांच्या विचारांतील समन्वय घडवून आणणे "हा एक वाद, अंतिम समन्वय नव्हे, हा वाद आहे, अंतिम समन्वय नव्हे, या दोन पक्षांचा, एका बाजूचा विचार, साम्यवाद-समाजवाद चा, अंतिम नव्हे, लोकशाही चा, पर्याय या पक्षांच्या विचारांना उरतो असा" हा वाद--हा विचार दोघांचाही या दोन पक्षांमधील फरक हा या पद्धतीनुसार स्पष्ट करतां येतो की, एक पद्धत मानवी जीवनाचा विचार समाज दृष्टीने पाहते, तर दुसरी पद्धत व्यक्तीच्या अंतिम साध्याचा विचार, व्यक्ती स्वातंत्र्याचा विचार करून प्रत्येक व्यक्ती स्वतंत्र राहून समाजाचा विकास कसा घडून येईल या विषयाचा विचार या दोन पक्षां-मधील हा वाद स्पष्ट होतो की, व्यक्तीला केंद्र मानून विचार करावयाचा एका पक्षाचे मत असले तरी तसे न करता समाज हा केंद्र मानून विचार करावा लागतो, समाज हा एकच घटक नसून त्या मध्ये विविध घटक एकत्र येऊन लोकशाहीमध्ये सर्व घटकांना वाव कसा मिळेल या पद्धतीचा विचार हा या एका बाजूच्या पक्षाचा विचार मांडला जातो दुसरा पक्ष व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याला केंद्र मानून काम करतो अशा प्रकारे या दोन पक्षांतील फरक समोर येतो. दोन्ही पक्षांना समाज मानवी जीवनाचा विकास व्हावा असे वाटते. एका पक्षाचे मत असे, की असा विकास समाज केंद्र मानून करावा, तर दुस-या पक्षाचे मत, व्यक्तीला केंद्र मानून काम करावे, या दोन्ही पक्षांमध्ये वाद जरी निर्माण झाला असला तरी त्यांचे उद्दिष्ट एकच आहे. साम्यवादी पद्धतीमध्ये व्यक्तीपेक्षा समाज मोठा, समाज मोठा झाला म्हणजे समाज घटकांना महत्त्व येईल असे त्यांचे तत्त्व आहे, तर लोकशाहीचा व्यक्तीला अग्रक्रम देऊन त्या पद्धतीचा विचार मांडला जातो. शेवटी या दोन्ही पक्षांचे अंतिम साध्य हे एकच आहे. या अंतिम ध्येयाविषयी विचारवंतांचे मतभेद असले तरी एका बाजूने अंतिम सत्य जरी स्पष्ट दिसत नसेल तरी विचारवंतांच्या मते, या दोन भिन्न पक्षांमधील फरक स्पष्ट दिसतो 4