भारतकोश
पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 301, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 301

तत् एवं क्रियताम्" इति । तथा अनुष्ठिते स लुब्धकः तथा एव मार्गासन्नपल्वलतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमप- श्यत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचिन्तयत् । "नूनं पाशबन्धनवे- दनया वराकोऽयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं त्रोटयित्वा कथमपि एतद्वनान्तरं यावत् प्रविष्टः तावन्मृतः तद्वश्योऽयं मे कच्छपः सुनियन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृह्णामि" इति । इति अवधार्य कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगमुपादद्रवत् । एत- स्मिन्नन्तरे हिरण्यकेन वज्रोपमदंष्ट्राप्रहरणेन तद्धर्मवेष्टनं खण्डशः कृतम् । मन्थरकोऽपि तृणमध्यात् निष्क्रम्य समी- पवर्त्तिनं पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोऽपि अप्राप्तस्यापि तस्य तले उत्थाय वायसेन सह पलायितः । एतस्मिन्नन्तरे विलक्षो विषादपरो लुब्धको निवृत्तो यावत् पश्यति तावत् कच्छपोऽ- पि गतः । ततश्च तत्र उपविश्य इमं श्लोकमपठत्- सो ऐसाही करो” १ ऐसा करनेपर वह लुब्धक वैसेही मार्गमें आते हुए छोटे सरोवरके किनारे चित्रांगको कौए सहित देखता भया । उसको देख प्रसन्नहो विचारने लगा । “अवश्यही पाशबंधनके दुःखसे यह क्षुद्रमृग कुछ अवशेष जीवनवाला पाश छेदनकर किसी प्रकार इसी वनान्तरमें ज्योंही प्राप्त हुआ कि, त्योंही मरगया सो सम्यक् बद्ध होनेसे यह कच्छप तौ मेरे वशमेंहै । सो अब इस (मृग) को भी ग्रहण करूं” । ऐसा विचार कछुएको पृथ्वीमें पटक मृगकी ओर धावमान हुआ । इसी समय हिरण्यकने वज्रकी समान डाढोंके प्रहारसे वह कुशका बंधन खण्ड खण्ड करदिया । मन्थरकभी तृणके मध्यसे निकलकर समीपवर्ती अल्पसरोवरमें प्रविष्ट हुआ । चित्रांगभी उसके न पहुंचते २ पृथ्वीतलसे उठकर काकके साथ पलायन करगया । इसी प्रकार विलक्ष (विस्मित, वा लज्जित) विषादको प्राप्त हुआ लुब्धक लौटकर जबतक देखताहै तबतक कच्छपभी गया । तब वहां बैठकर यह श्लोक पढने लगा- प्रातो बन्धनमप्ययं गुरुमृगस्तावत्त्वया मे हतः सम्प्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तावद्देशतः ।