पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १४५ )

६- पञ्च व्युष्टीरनु पञ्चदोहा गां पञ्चनाम्नीमृतवोऽनु पञ्च । पञ्च दिशः पञ्चदशेन क्लृप्ताः समानमूर्द्ध्नौरधिलोकमेकꣳ स्वाहा

७- ऋतस्य गर्भः प्रथमा व्यूषिष्यपामेका महिमानं बिभर्त्ति । सूर्यस्यैका चरति निष्कृतेषु घर्मस्यैका सवितैकान्नियच्छतु स्वाहा ॥

८- या प्रथमा व्यौच्छत्सा धेनुरभवद्यमे । सा नः पयस्वती धुक्ष्वोत्तरामुत्तराꣳ समाꣳ स्वाहा ॥

९- शुक्र ऋषभा नभसा ज्योतिषाऽऽगाद् विश्वरूपा शबलीरग्निकेतुः । समानमर्थꣳ स्वपस्यमाना बिभ्रती जरामजर उष आगाः स्वाहा ।'

१०-ऋतूनां पत्नी प्रथमेयमागादह्नां नेत्री जनित्री प्रजानाम् । एका सती बहुधोषो व्यौच्छत्साऽजीर्णा त्वं जरयसि सर्वमन्यत् स्वाहेति ॥ ५

व्याख्या—स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—पक्त्वा, आज्यभागौ—आग्नेयसोम्ययागौ इष्ट्वा अज्याहुतीः दश ‘त्रिंशत्स्वसार’ इत्यादिभिर्मन्त्रैः जुहोति ।

मन्त्रार्थः— १- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् तिथयः आज्यहोमे) निष्कृतं—शुद्धं, समानं—तुल्यं, केतुं—चिह्नं चन्द्रादिरूपं, प्रतिमुञ्चमानाः—धारयन्त्यः कवयः—क्रान्तदर्शनाः, प्रजानतीः—कालस्वरूपं जानानाः, भास्वतीः—दीप्तिमतीः, त्रिंशत्—त्रिंशत्संख्याकाः, स्वसारः—स्वसृस्वरूपाः प्रतिपदादितिथयः, उपयन्ति— अष्टकायाः समीपमागच्छन्ति, हविर्ग्रहणार्थमिति शेषः । ताश्च स्वसृस्वरूपास्तिथयः, ऋतून्—हेमन्तादीन्, तन्वते—विस्तारयन्ति, पुनश्च ताः छन्दसः—वत्सरस्यमध्ये परियन्ति—आवर्तन्ते, छदनान् व्यापकत्वात् छन्दो वत्सरः, प्रजानतीः—भास्वती=रिति प्रथमार्थे द्वितीया । ताभ्यः तिथिभ्यः स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२- (प्रजापतिः, त्रिष्टुप्, रात्रिः आज्यहोमे) ज्योतिष्मती—नक्षत्रादिभि-