पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १८ ) सू-ॐ ॥ ज्योतिषि भावाच्च ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ ज्योतिषि सर्वज्ञत्वे भावाच्च । आदित्यप्रकाशेऽन्तर्भा अग्निवाग्विन्द्रसोमविरिञ्चप्रधानेकैः अग्न्यादिमुखेनैकैकोपास्तौ कृ तायां तदपरोक्षज्ञानजनिततत्प्रसादद्वारा वस्वादिपदप्राप्तिस्तत्तद्रूप स्थानां भवतीत्युच्यते । तथा च 'यः' अधिकारी 'एतत् अमृतं' वासु देवाख्यं रूपं 'एवं' उक्तप्रकारेण 'वेद' ' 'स च वसूनामप्येको भू त्वा' वसुभोग्यदेशकालाधिपो भूत्वा 'अग्निना मुखेन' तत्प्राधान्येन तदुपदेशेनेति यावत् । 'एतदेवामृतं' वासुदेवाख्यं 'दृष्ट्वा' साक्षात्कृ त्य 'तृप्यति' मुक्तो भवतीत्यर्थः । एवं 'यो' देवत्वयोग्यो अधिका री वाक्प्राणचक्षुश्श्रोत्रमनोहृदयनामकं ब्रह्मोपास्ते स देवत्वमप्येति ततो 'देवो भूत्वा' स्वोत्तमदेवेषु सायुज्यं प्राप्य देवान् श्वेतद्वीपगत भगवद्रूपविशेषान् चतुर्मुखब्रह्मणा सहाप्येति । सोऽधिकारी 'ऊर्जं' अन्नं 'उपगच्छति' यथेष्टं प्राप्नोति इति श्रुत्यन्तरार्थः ॥ (१८) ननु मास्तु मोक्षेतरफलविद्यासु अधिकारो देवानां, तथापि 'स त्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. २-१-१.) इत्यादिमोक्षार्थविद्यास्वधिकारो भविष्यति, तत्रार्थित्वसम्भवात् इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याच ष्टे-ज्योतिषीति ॥ ज्योतिषीति सूत्रपदानुवादः । तस्य व्याख्यानं-सर्व ज्ञत्व इति । यद्यपि ज्ञाने इति व्याख्येयं, तथाऽपि विषयाविशेषितज्ञा नस्यानिरूप्यत्वात्, यत्किञ्चिद्विषयके ज्ञाने विषयतया सर्वभावस्या सिद्धत्वात् तज्ज्ञापनाय-सर्वज्ञत्व इति व्याख्यातम् । तेन सूत्रे वस्तू नामित्यन्तर्भावसम्बन्धिज्ञापकं पदमध्याहार्यमिति सूचितं भवति । चः समुच्चये । अस्य हेतोरसम्भवादित्यनुवृत्तहेतुद्वारा मध्वादिषु अ नधिकारं मन्यत इति पूर्वेणान्वयः । अनेन मध्वादिष्वित्यादिशब्देन मोक्षार्थविद्या अपि ग्राह्याः । ज्योतिश्शब्दश्च आवर्तनीयः ज्योतिषीव ज्योतिषीति । सप्तमी च चैत्ररथस्य बुद्धौ शास्त्रार्थ इति वत् युज्यते इति सूचितम् । कथं वस्तूनां ज्ञाने अन्तर्भाव इत्यतः सर्वज्ञत्वे भावा दिति स्वपदं वर्णयति-आदित्य इति । सर्ववस्तूनामादित्यप्रकाशे अ न्तर्भाववत् तद्गृहीतत्ववत् तज्ज्ञाने तदुपरीति प्रस्तुतदेवताकर्तृकज्ञाने सर्ववस्तूनां 'अन्तर्भावात्' विषयीभूतत्वादित्यर्थः । अभिप्रायं व्यन क्ति-नित्येति । देवानां सार्वज्ञ्येन 'विद्यानां' सर्वब्रह्मकर्मविद्यासाध्य