पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( १२ ) मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः । ( १३ ) इति वेदविदः प्राहुः शब्दतत्त्वार्थवेदिनः । ( १४ ) सूत्रेषु येषु सर्वेऽपि निर्णयास्समुदीरिताः । चनेनोपपादितान्वयव्याप्तिकमनुमानं नियामकत्वेनाह — ‘सविशेष ण’ इति । ‘अतः’ इत्यनुवर्तते । अपराणीति चावर्तते । ‘हि’ शब्दो हेत्वर्थे । तथाच - यतः ‘अपराणि’ ब्रह्मसूत्रेभ्योऽन्यानि सूत्राणि ‘अपराणि’ अमुख्यानि अत एव ‘विदो’ ज्ञानिनः ‘अपराणि’ ‘सवि शेषणसूत्राणि’ विशेषणसहितसूत्रपदवाच्यानीति ‘विदुः’ उपजान न्तीत्यर्थः । तथाच अन्यसूत्राणां सविशेषणसूत्रत्वात् अमुख्यत्वमेव, न मुख्यत्वमिति भावः ॥ ( १२ ) निर्विशेषितत्वमुख्यत्वयोः सविशेषणत्वामुख्यत्वयोश्च दृष्टा न्तमुखेनोपपादितां व्याप्तिं दृष्टान्ते मुख्यत्वामुख्यत्वयोः वेदविभागग्र न्थविस्तरकर्तृत्वतत्साहश्यादिरूपान्यकारणप्रयोज्यत्वसम्भवादसि द्धा व्याप्तिरित्याशङ्कापरिहाराय प्रमाणेन साधयति—‘मुख्यस्य’ इ ति । सावधारणमेतत् । एवं ‘अन्येषां’ इत्यपि । तेन मुख्यत्वामुख्य त्वयोर्व्यापकतासिद्धिः । वाचकत्वं षष्ठ्यर्थः । तथाच यतो मुख्यस्यै व ‘निर्विशेषेण’ विशेषाभावेन ‘वाचकशब्दोऽस्ति’ निर्विशेषितशब्दवा च्यत्वमस्तीति यावत् । ‘अन्येषां’ अमुख्यानामेव ‘विशेषतो’ विशे षणमपेक्ष्य, विशेषणेनेति वा, ‘शब्दो’ वाचकः। सविशेषणपदवाच्यत्व मिति यावत् ॥ ( १३ ) ‘इति’ एवंप्रकारेण ‘शब्दतत्त्वार्थवेदिनः’ शब्दस्य यथाभू तार्थज्ञानिनो ‘वेदविदो’ वेदार्थज्ञाः वृद्धाः ‘प्राहुः’ वदन्तीत्यर्थः । अ स्य “अतो ‘येषां सूत्रत्वमञ्जसा’ ‘सविशेषणसूत्राणि अपराणि अ मुख्यानि’ इत्युक्तं युक्तं” इति वाक्यशेषेणान्वयः । ‘विशेषितः’ इ ति क्वचित्पाठः । विशेषणं प्राप्त इति तस्यार्थः । तथाच मुख्यामुख्य योर्निर्विशेषणसविशेषणशब्दवाच्यत्वे वेदो वृद्धव्यवहारश्च प्रमाणमि त्युक्तत्वान्न तयोः कारणान्तरं शङ्क्यमिति भावः ॥ ( १४ ) अस्त्वेतत्सूत्रत्वमञ्जसा ब्रह्मसूत्राणाम् । तथाऽपि वेदार्थनि र्णयस्य सूत्रान्तरैरेव सम्भवात् किं ब्रह्मसूत्रैरिति चोद्यस्य कथं ‘ये षाम्’ इत्यनेन परिहार उक्तइत्यतस्तद्वाक्योक्तं विवृणोति—‘सूत्रेषु’