पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ] न वाऽङ्गदेवतोपसंहारः कार्यः । उपसंहारस्य सहा श्रवणात् ॥ ६७ ॥ (२) सू--ॐ ॥ दर्शनाच्च ॥ ॐ ॥ ६८ ॥ सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मंत्यवं नित्यदोपास नं स्यात् । नान्यत्किञ्चित्समुपासीत धीरस्सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपा संते ॥ प्राप्तकर्तव्यत्वशङ्कानिरासेन कर्तव्यता समर्थ्यते । सूत्रमुपन्यस्यति— न वेति ॥ अत्राधिकारिविशेषानिर्देशेन गूढाभिसन्धिना सूत्रकृतोक्तं न वेति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—न वेति । अङ्गेषु भगवदङ्गेषु अङ्गदेवतोप संहारः तासामुपसंहृत्योपासनं न कर्तव्यं वेत्यर्थः । अनेन सूत्रे 'अङ्गेषु यथाश्रयभावः' इत्यस्यानुवृत्तिः सूचिता भवति । कुतो नेत्यतः अतत्स हभावध्रुतेरिति हेतुवाक्यं व्याचष्टे—उपसंहारस्येति । उपसंहारपूर्व काङ्गदेवतोपासनस्येत्यर्थः । सहेति । सर्वशाखागतोपासनसहभावेने त्यर्थः । अनेन तच्छब्दस्य तेनेत्यावृत्तिः सूचिता । अश्रवणादित्यनेन सूत्रे नञो व्यत्यासेनान्वय उक्तो भवति । अनेन क्वचिदेवोक्तत्वात् स र्वशाखास्वनुक्तत्वात् देवैः कर्तव्यं न वा अन्यैरित्यभिसन्धिः प्रकटितो भवति । तथा च अङ्गेषु देवानां यथाऽऽश्रयभावोऽस्ति तथा भावरूपोपा सना देवैः कर्तव्या । कुतः ? क्वचित्सहभावश्रुतेः । न कर्तव्या वा देवा न्यैः । कुतः ? 'अतत्सहभावध्रुतेः' तथोपासनस्य सर्वशाखागतोपासने सह सर्वत्र सहभावस्याश्रुतत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (२) देवैरेव तथोपासनं कर्तव्यं, नान्यैरित्येतमेवार्थं युक्तिसिद्धं श्रुत्याऽपि समर्थयत्स्रत्रं पठित्वा तां श्रुतिमुदाहरति—दर्शनाच्चेति ॥ न केवलं युक्तेः, किन्तु 'सत्यो ज्ञानः' इति श्रुतेश्च अङ्गदेवतोपसंहारे देवैः कार्यः, इतरैर्न वेति सूत्रार्थः । 'नित्यदा' योग्यसर्वकाले स्यात् सर्वमुमुक्षूणामिति शेषः । 'नान्यत्किञ्चित्' गुणादि 'सर्वैः' योग्यस र्वैः 'देवगणाः' ब्रह्मारुद्रादिदेवसमुदायाः । देवानां गणोऽनेकत्वद्यो तनाय गणा इति बहुवचनम् । कमठश्रुतौ दर्शनादुक्तेश्च न वाऽङ्गदेव