भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 565, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 565
५०६रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—किञ्चिदुत्क्रान्तशैशवौ साङ्गं च वेदम् अध्याप्य कविः प्रथमपद्धति स्वकृतिं गापयामास।

साङ्गमिति। किञ्चिदुत्क्रान्तशैशवातिक्रान्तबाल्यौ तौ साङ्गं च वेदमध्याप्य कवीनां प्रथमपद्धति कविताबीजमित्यर्थः। स्वकृतिं काव्यं रामायणाख्यं गापयामास। गापयतेर्लिट्। शब्दकर्मकत्वात्। "गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ" इत्यनेन द्विकर्मकत्वम्।

भाषार्थ—उनके बचपन का समय बीत जाने पर महर्षि वाल्मीकि ने उन दोनों को वेदवेदाङ्ग पढ़ाया और फिर अपनी रचना आदि काव्य रामायण का गान सिखाया ॥ ३३ ॥


रामस्य मधुरं वृत्तं गायन्तौ मातुरग्रतः।
तद्वियोगव्यथां किंचिच्छिथिलांचक्रतुः सुतौ ॥ ३४ ॥

अन्वयः—सुतौ रामस्य वृत्तं मातुः अग्रतः मधुरं गायन्तौ तद्वियोगव्यथां किञ्चित् शिथिलीचक्रतुः।

रामस्येति। तौ सुतौ रामस्य वृत्तं मातुरग्रतो मधुरं गायन्तो तद्वियोगव्यथां रामविरहवेदना किञ्चिच्छिथिलांचक्रतुः लघूकृतवन्तौ।

भाषार्थ—उन दोनों बालकों ने अपनी माता सीता के आगे राम की मधुर कथा गा-गा कर राम के वियोग को कुछ कम कर दिया। बालकों द्वारा गाई हुई राम कथा सुन कर रामविरह से उत्पन्न सीता का दुःख कुछ दूर हो जाता था ॥ ३४ ॥


इतरेऽपि रघोर्वंश्यास्त्रयस्त्रेताग्नितेजसः।
तद्योगात्पतिवत्नीषु पत्नीष्वासन् द्विसूनवः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—रघोः वंश्याः त्रेताग्नितेजसः इतरे त्रयः तद्योगात् पतिवत्नीषु पत्नीषु द्विसूनवः आसन्।

इतरेऽपीति। रघोर्वंश्या वंशे भवाः त्रेतेत्यग्नस्त्रेताग्नयः तथा तेज इव तेजो येषां ते त्रेताग्नितेजसः। इतरे रामादन्ये त्रयो भरतादयोऽपि यद्योगात्तेषां योगाद्भू-रतादिसम्बन्धात्पतिवत्नीषु भर्तृमतीषु जीवत्पतिकासु ख्यातिमतीष्वित्यर्थः। 'पतिवत्नी सभर्तृका' इत्यमरः। "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्" इति ङीप्प्रत्ययो नुगागमश्च। पत्नीषु द्विसूनव आसन्। द्वौ द्वौ सूनू येषां ते द्विसूनव इति विग्रहः। क्वचित्संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वीप्सार्थत्वं सातपर्णादिवत्।

भाषार्थ—गार्हपत्य, दाक्षिणात्य और आहवनीय इन तीन अग्नियों के समान