रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)
Page 686 of 799
Read in contextवाटिकाः कारयेद्यत्नात् ततो विषविधानवित् । गुञ्जार्धसम्मिता वापि गुञ्जापादांशसम्मिताः ॥ ६८ ॥ रसोऽयं तु समाख्यातो मृत्युञ्जयसमाह्वयः । अयं वातज्वरहरस्तथा फुप्फुसशोथहृत् ॥ ६६ ॥ प्रवाहिकाप्रशमनो विविधज्वरनाशनः । आध्मानाजीर्णसंयुक्तसंनिपातनिपातनः ॥ ७० ॥ अस्य च रोगयोग्यप्रयोगक्रमे प्रथमो मृत्युञ्जयरसः—यद्यपि तन्त्रान्तरेषु विष- हिंगुलयोराद्रर्कवारिणा पेषणां नोक्तं तथापि अनुभूतचरत्वादुपयुक्तमत्वाच्चात्र कथितमाचार्यैरिति । अस्य च आवस्थिकः प्रयोगः स्वानुभूतचरस्तन्त्रान्तरानु- क्तोऽप्याविष्कृतः ॥ ६७–७० ॥ भा.टी.—शुद्ध वत्सनाभ एक भाग में दो भाग शुद्ध हिंगुल मिलाकर खरल में तीन दिन तक अदरख के स्वरस से खूब अच्छी तरह मर्दन करें । अब इसमें वत्सनाभ के बराबर भाग, शुद्ध गन्धक, पिप्पलीचूर्ण, कालीमिर्चचूर्ण और सुहागा खील; प्रत्येक मिलाकर अच्छी तरह मर्दन करें । जब गोली बाँधने योग्य हो जाय तो इसकी चौथाई रत्ती से आधी रत्ती तक की गोलियाँ बना लें । इसको “मृत्युञ्जयरस” नाम से कहा जाता है । यह रस अन्तः प्रयोग में वातज्वर ( Dengoe ), फुप्फुस शोथ (निमोनिया), प्रारम्भिक प्रवाहिका तथा विविध प्रकार के ज्वरों को नष्ट करता है। इसके अतिरिक्त यह रस आध्मान तथा अजीर्ण युक्त सन्निपात ज्वर आन्त्रज्वर आदि को भी नष्ट करता है ॥ ६७–७० ॥ मृत्युञ्जयरसस्य आमयिकः प्रयोगः आरक्तवक्त्रे प्रबलज्वरे च श्वासोच्छ्रये कष्टदकासवेगे । देयो दिनेऽयं प्रथमे द्वितीये मृत्युञ्जयः फुप्फुसशोथरोगे ॥७१॥ रसोऽयं शीलितस्तीव्रज्वरवेगसमन्वितम् । आध्मानाजीर्णसंयुक्तं कृमिरोगं विनाशयेत् ॥ ७२ ॥ विविद्योत्सेधजं वापि हृदावरणशोथजम् । ज्वरमारम्भवेलायां हन्ति मृत्युञ्जयो रसः ॥ ७३ ॥ नवज्वरायमाणं च त्वजीर्णाध्मानसंयुतम् । सन्निपातं निहन्त्याशु रसोऽयं निम्बुकाम्भसा ॥ ७४ ॥ गौरवारुचिसंसृष्टं सामं वापि निरामकम् ।