शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

294 शार्ङ्गधरसंहिता मूत्रकृच्छ्राण्यष्टदोषाइमरीविट्शल्यशुक्रतः । वातविट्सङ्गदौर्बल्योदरवृद्ध्यग्निमन्दताः । दोषैर्लिङ्गं पृथक्सर्वैः कृच्छ्रे रुग्दाहगौरवम् ।। 137 ।। पच्छेद्वस्तिरुग्दाहाध्मानं सर्वोदराकृतिः ।। 153 ।। द्विधारं मूत्रमश्मर्या विड्क्षोभाद्विङ्विगन्धि तत् । कृष्णपीतार्जुना दोषैः सिराः स्युरुदरे क्रमात् । क्षते हते वा शल्येन कृच्छ्रं स्यान्मूत्रवर्त्मनि ।। 138 ।। दुष्टाम्बुनखविद्लोमार्तवदूषीविषादिभिः ।। 154 ।। तत्र रुद्धे मले शुक्रात् प्राप्तात् कृच्छ्रं परं सरुक् । दूष्योदरं त्रिलिङ्गं स्यान्नाभेरुर्ध्वं चितं सरुक् । वस्तिमेहनरुग्दाहाटोपैः कृच्छ्रं न सिध्यति ।। 139 ।। वामे जीर्णज्वरात् प्लीहा यकृद्दाल्यस्त्रतोऽन्यतः ।। 155 ।। मूत्रादिधृत्या दुष्टेन रुद्ध्वा रुद्ध्वा शनैः शनैः । हृन्नाभिमध्ये निचितं दुष्टं वर्चोऽन्त्रलेपकृत् । मरुतोत्सृज्यते मूत्रं मूत्राघातस्तदा भवेत् ।। 140 ।। वातेन न बहिया॑ति तद्वद्धगुदमार्त्तिकृत् ।। 156 ।। वातो मूत्रगतं शुक्रं कफं वा शोषयेद् यदा । अन्नाद्यागतशल्येन भिन्नमन्त्रे जलं गुदात् । तदाऽश्मरी स्यात् क्रमशो गोपित्तेष्विव रोचना ।। 141 ।। स्रवेन्नाभेरधोवृद्धं परिस्राव्युदरं हि तत् ।। 157 ।। रुङ्नाभिसीवनीवस्तिमूर्द्धिनगोमेदकोपमम् । स्नेहपानाद्गुमेरेकादत्यम्बु पिबतो हिमम् । मूत्रकृच्छ्रं शीर्णधारं ज्वरश्चाश्मरिलक्षणम् ।। 142 ।। अम्बुपूर्णदृतिप्रख्यमधोनाभेदकोदरम् ।। 158 ।। बालानां सा पृथग् दोषैर्नृणां शुक्रभवाऽश्मरी । पक्षाद् बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा । नाभ्यण्डशोथरुग्बद्धमूत्रात् त्वनया मृतिः ।। 143 ।। प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ।। 159 ।। आस्यासुखं स्वजसुखं दधीनि अतिक्षाराम्लदुष्टाम्बुविरुद्धदधिमृद्गरैः । ग्राम्योदकानूपरसाः पयांसि । पञ्चकर्मापचाराद्यैर्जायते श्वयथुर्नृणाम् ।। 160 ।। नवान्नपानं गुडवैकृतं च सिरातनुत्वं वैवर्ण्यं रोमाञ्चोत्सेधगौरवम् । प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ।। 144 ।। ऊष्मानवस्थितत्वं च सर्वं श्वयथुलक्षणम् ।। 161 ।। मूत्रमिश्रं केवलं वा शुक्रं मेहति चेन्मुहुः । नवधा तैः पृथग्द्वन्द्वैः सर्वैर्घताद्विधाच्च सः । स प्रमेहोऽत्र भेदस्तु मूत्रवर्णविभेदतः ।। 145 ।। प्रागुक्तलिङ्गैस्ते ज्ञेया यथाहेतुः स घातजः ।। 162 ।। जलेक्षुसान्द्रासवशुक्रपिष्ट- विषजः सविषप्राणिदंशमूत्रमलादिभिः । लालाशनेः सैकतशीततस्ते । ऊर्ध्वगामी नरं पद्भ्यामधोगामी मुखात् स्त्रियम् । माञ्जिष्ठहारिद्रकनीलकाल- उभयं वस्तिसम्पातः शोथो हन्ति न संशयः ।। 163 ।। क्षारास्रतो मज्जवसेभपौष्यात् ।। 146 ।। छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च । साध्याः कफोत्था दश पित्तजाः सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोथोपद्रवसंग्रहः ।। 164 ।। षड् याप्या न साध्याः पवनाच्चतुष्काः । वायुर्वङ्क्षणतः प्राप्य मुष्के मुष्कधराः सिराः । समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्- प्रपीड्य वृद्धिं कुरुते मुष्कयोः स कुरण्डकः ।। 165 ।। महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते ।। 147 ।। दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स गदः सप्तधा स्मृतः । दोषप्रकोपचिह्नानि प्रमेहाणामुपद्रवाः । रुग्दाहकण्डूद्दोषेभ्योऽस्रात् कृष्णस्फोटभागशः ।। 166 ।। शरावी कच्छपी पुत्रिन्यलजी च विदारिका ।। 148 ।। मेदोजः कफवन्मूत्रो धृतं तद्यन्त्रणात् सृजेत् । मसूरी विनता जालिन्यपि विद्रधिसार्षपी । आघातादर्मनीत्वा क्षुद्रान्त्रं वङ्क्षणादधः ।। 167 ।। नामानुरूपाः पिडिका दशोमास्तदुपेक्षणात् ।। 149 ।। अन्त्रवृद्धिं करोत्यत्र यन्त्रणात् स्यात् सरुग्ध्वनिः । मेदस्तु वर्धते श्लेष्महेतुभिस्तेन ना भवेत् । वङ्क्षणग्रन्थिमनिलः करोति ब्रध्ननामकम् ।। 168 ।। सर्वकर्मसमर्थोऽतिस्थूलस्फिग्गुदरस्तनः ।। 150 ।। पादशोफः श्लीपदं तैः पृथक् सर्वैः कफोल्बणैः । स्वभावदुर्बलो ह्येकः परो रोगादिदुर्बलः । तत्कर्णकरनेत्रौष्ठशिश्रनासास्वपि क्वचित् ।। 169 ।। स्वभावदुर्बले नास्ति चिकित्साऽस्त्यपरत्र सा ।। 151 ।। प्राग्रूपमरुषः शोथः क्वाप्यङ्गे स्फुटितस्तु सः । मन्दानलेरहितैरन्नैरुदराण्यष्ट तानि तु । रूपं षोढा पृथक् सर्वं दोषास्त्रागन्तुकं च तत् ।। 170 ।। पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ।। 152 ।।