शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

296 शार्ङ्गधरसंहिता

ज्वरच्छर्दिभ्रमाद्याः स्युर्बालानां तु मसूरिकाः। धूलीधूमाक॑शाकाम्लतीक्ष्णस्त्रीजागरादिभिः । पद्धस्ततलदृश्यास्ता न सिध्यन्त्यनलक्षयात् ।।२०९।। गण्डूषाञ्जननस्यादिहीनानां स्युर्दृगामयाः ।।२२३।। अग्निदाहादिव स्फोटा विस्फोटाः स्युर्महारुजः। तिमिरं पटलं काचमभिष्यन्दोऽधिमन्थकः। पृथग्द्वन्द्वसमस्तैस्तै्रस्ताश्चैते विषोपमाः ।।२१०।। पक्ष्मकोपो व्रणकोपश्चेत्याद्या नयनामयाः ।।२२४।। ये गदा महतामुक्ताः स्युस्त एवार्भकेष्वपि। नेत्रकोपः पृथक्सर्वैस्तै्रस्ताच्चान्येहेतुतः। किन्तु देहाग्निदोषादेर्लाघवाल्लघवः परम् ।।२११।। रुग्श्रुरागशोथाद्यैरामः पक्वस्ततोऽन्यथा ।।२२५।। क्षीरालसः पृथग्दोषैर्लालास्त्रावोऽतिरोदनम्। अव्यक्तं तिमिरी चैकमनेकं पटलीक्षते। गुदपाकास्यपाकौ च दन्तोद्भेदादयः परे ।।२१२।। काची सूक्ष्माम्बरच्छन्नदृगिवोर्ध्वमधो न तु ।।२२६।। ऊर्ध्वं पश्येद्दतः खादेत् क्षिपेद् गात्रं वमेत् पयः। अकालपलितं पीडा सूर्यावर्त्तार्द्धभेदकाः। जागर्ति रोदिति श्यावो ग्रहग्रस्तोऽर्भकः कृशः ।।२१३।। इन्द्रलुप्तं केशपात इत्याद्याः स्युः शिरोगदाः ।।२२७।। स्त्रावो गर्भस्थाचतुर्थान्मासात् पातस्ततः परम्। करोति विगुणो वायुर्मलं सङ्गृह्य कर्णयोः। स मूढगर्भो यः स्थानाच्युतो न बहिरापतेत् ।।२१४।। सकफः पाकबाधिर्यशूलस्त्रावादिकान् गदान् ।।२२८।। गर्भास्पन्दो धीविनाशो मृते गर्भेऽपचारतः। अर्शोऽस्त्रस्त्रावपिडिकाः पूयस्त्रावश्च पीनसः। विरेकशैत्यतृट्कम्पज्वराद्यैः सा न सिध्यति ।।२१५।। प्रतिश्यायश्छल्लिका चेत्याद्या नासाऽऽमयाः स्मृताः ।।२२९।। अङ्गमर्दो ज्वरः कम्पः पिपासा गुरुगात्रता। सरक्तः कुरुते श्लेष्मा दन्तार्शो दन्तचालनम्। दाहः शोथातिसारौ च सूतिकारोगलक्षणम् ।।२१६।। दौर्गन्ध्यपिडिकापाकमूकादींश्च गदान्मुखे ।।२३०।। अस्रस्रुतिः स्यात् प्रदरं योनिः स्त्रीणामनार्तवा। जिह्वामौढ्यशिरोदाहभ्रमोन्मादारुचिज्वरैः । रुगङ्गमर्ददौर्बल्यक्षुत्तृट्पाण्डुत्वदाहकृत् ।।२१७।। श्वासहिक्कादन्तहर्षैर्जानीयात् स्थावरं विषम् ।।२३१।। तच्चतुर्धा पृथक्सर्वैर्दोषैः स्यादार्त्तवं पुनः। दंशवैवर्ण्यशोथाभ्यां सेक्रेकतमोभ्रमैः। शशास्रतुल्यं यच्चोक्तं धौतं वासो न रञ्जयेत् ।।२१८।। निद्राऽक्षिरागरसनामौढ्यैश्चाहिविषं वदेत् ।।२३२।। अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः। विद्धं तु वृश्चिकेनाङ्गं ज्वलदङ्गारभागिव। ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् ।।२१९।। सदाहरुङ्मोहमन्दद् यथास्वं विषमुन्नयेत् ।।२३३।। अल्पशीतोष्णतेजःक्षुत्पिपासाश्रमरुट्सहः । अतिविस्तरपुस्तकपाठभया- पिडिकासन्थिशिथिलो हीनबुद्धिबलेन्द्रियः ।।२२०।। दतिह्रस्वतया धृतभूरिधियाम्। पाण्डुरोऽल्परतिस्तोय्तुल्यरेताः श्लथध्वजः । नयनानलदृङ्मितपद्यकृतं भिषजामि- मन्दवह्निश्च दीनश्च क्षीणशुक्रो नरो मतः ।।२२१।। दमञ्जनमस्तु मुदे ।।२३४।। असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत्। चकार चतुरोऽञ्जनं तदिदमग्निवेशोऽञ्जनं साध्यानामितरेषां च कार्यो वाजीक्रियाक्रमः ।।२२२।। परोपकृतये हितं परिमितं रुजां ज्ञापकम्। ततः समुदितैस्तदा सुकृतराशिभिस्तूष्यतां तुषारगिरिकन्यकापरिवृढः सयोभित्सुतः ।।२३५।।

।। इति श्रीमदग्निवेशमहर्षिविरचितमञ्जननिदानं समाप्तम् ।।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA