वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

मार्थं प्रकरणम्—प्राण्यङ्गादीनां समाहार एव यथा स्यात् ॥ अनुवादे चरणानाम् ।२।४।३ ॥ चरणानां द्वन्द्व एकवत्स्यात्सिद्धस्योपन्यासे ॥ स्थेणोर्लुङीति वक्तव्यम्* ॥ उद्- गात्कठकालापम् । प्रत्यष्ठात्कठकौथुमम् ॥ अध्वर्युकतुरनपुंसकम् ।२।४।४ ॥ यजुर्वेदे विहितो यः क्रतुस्तद्वाचिनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ अर्काश्वमेधम् ॥ अध्वर्युकतुः किम् ? इषुवज्रौ सामवेदे विहितौ ॥ अनपुंसकं किम् ? राजसूयवाजपेये । अर्धर्चादौ ॥ अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ।२।४।५ ॥ अध्ययनेन प्रत्यासन्ना आख्या येषां तेषां द्वन्द्व एकवत् ॥ पदक्रमकम् ॥ जातिरप्राणिनाम् ।२।४।६ ॥ प्राणिवर्जजातिवा- चिनां द्वन्द्व एकवत् ॥ धानाशष्कुलि ॥ प्राणिनां तु विट्शूद्राः ॥ द्रव्यजातीयानामेव । नेह— रूपरसौ । गमनाकुञ्चने ॥ जातिप्राधान्य एवायमेकवद्भावः । द्रव्यविशेषविवक्षायां तु बदराम- लकानि ॥ विशिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः ।२।४।७ ॥ ग्रामवर्जनदीदेशवाचिनां भिन्नलि- ङ्गानां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ उद्ग्यश्च इरावती च च उद्ग्येरावती । गङ्गा च शोणश्च गङ्गाशोणम् । कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रम् ॥ भिन्नलिङ्गानां किम् ? गङ्गायमुने । मद्रके- कयाः ॥ अग्रामाः किम् ? जाम्बवं नगरम् । शाल्किनी ग्रामः । जाम्बवशालूकिन्यौ ॥ क्षुद्रजन्तवः ।२।४।८ ॥ एषां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ यूकालिक्षम् ॥ आनकुलात्क्षुद्र- जन्तवः ॥ येषां च विरोधः शाश्वतिकः ।२।४।९ ॥ एषां प्राग्वत् ॥ अहिनकुलम् ॥ गोव्याघ्रम् । काकोलूकमित्यादौ परत्वाद् 'विभाषा वृक्षमृगेति प्राप्तं चकारेण बाध्यते ॥ शूद्रा- णामनिरवसितानाम् ।२।४।१० ॥ अबहिष्कृतानां शूद्राणां प्राग्वत् ॥ तक्षायस्कारम् । पात्राद्बहिष्कृतानां तु चण्डालमृतपाः ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च ।२।४।११ ॥ यथोच्चारितानि साधूनि स्युः ॥ गवाश्वम् । दासीदासमित्यादि ॥ विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकु- न्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् ।२।४।१२ ॥ वृक्षादीनां सप्तानां द्वन्द्वः अश्ववडवेत्यादि द्वन्द्वत्रयं च प्राग्वद्वा । वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् । प्लक्षन्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । रुरु-

A गवाश्वम्, गवाविकम्, गवैडकम्, अजाविकम्, अजैडकम्, कुब्जवामनम्, कुब्जकिरातम्, पुत्रपौत्रम्, श्वचण्डालम्, स्त्रीकुमारम्, दासीमाणवकम्, शाटीपटीकम्, शाटीप्रच्छदम्, शाटीपट्टीकम्, उष्ट्रखरम्, उष्ट्रशशम्, मूत्रशकृत्, मूत्रपुरीषम्, यकृन्मेदः, मांसशोणितम्, दर्भशरम्, दर्भपूतकम्, अर्जुनशिरीषम्, अर्जुनपुरुषम्, तृणोलपम्, दासीदासम्, कुटीकुटम्, भागवतीभागवतम् । एते गवाश्वप्रभृतयः ॥

१ सिद्धस्येति किम् ? उद्गुः कठकालापाः प्रत्यष्ठुः कठकौथुमाः ॥ २ “आपोमयः प्राणः” इति श्रुतेर- द्भिर्विनाम्लायमानप्राणानां लोकप्रसिद्ध्या जङ्गमानां मनुष्यादीनामेव प्राणित्वमिति नक्षत्राणां न प्राणित्वमिति 'तिष्यपुनर्वसू' इत्यत्रैकवद्भावः सिध्यतीति भावः ॥ ३ द्रव्येति । 'अप्राणिनाम्' इति पर्युदासाल्लब्ध- मिदमिति भावः ॥ ४ तज्जात्याश्रयसकलव्यक्तिबोधनमेव जातिप्राधान्यम् ॥ ५ तज्जात्याश्रयकियद्व्य- क्तिबोधनेच्छैव द्रव्यविशेषविवक्षा ॥ ६ 'क्षुद्रजन्तुरनस्थिः स्यादथवा क्षुद्र एव यः । शतं वा प्रसूतौ येषां केचिदानकुलावधि' ॥ ७ “सिद्धविशेषाणां वृक्षाद्यर्थम्” इति 'स्वं रूपम्' इति सूत्रवार्तिकं स्मारयन्नाह- विशेषाणामेवेति ॥