वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शाष्कुलिकम् । शष्कुलीमयम् । द्वितीयेऽर्थे-मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः ॥ अनन्ता- वसथेतिहभेषजाञ्ञ्यः । ५।४।२३ ॥ अनन्त एवानन्त्यम् । आवसथ एवावसथ्यम् । इतिहेति निपातसमुदायः, ऐतिह्यम् । भेषजमेव भैषज्यम् ॥ देवत्तान्तात्तादर्थ्ये यत् । ५।४।२४ ॥ तदर्थ एव तादर्थ्यम् । स्वार्थे ष्यञ् । अग्निदेवतायै इदम् अग्निदेवत्यम् । पितृदेवत्यम् ॥ पादार्घाभ्यां च । ५।४।२५ ॥ पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घ्यम् ॥ नवस्य नू आदेशः त्नतनप्खवाश्च प्रत्यया वक्तव्याः ॥ नूतनम् । नूत्नम् । नवीनम् ॥ नश्च पुराणे भ्राट् * ॥ पुराणार्थे वर्तमानात्प्रशब्दान्नो वक्तव्यः । चात्पूर्वोक्ताः । प्रणम् । प्रत्नम् । प्रत- नम् । प्रीणम् ॥ भागरूपनामभ्यो धेयः * ॥ भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् ॥ आग्नी- ध्रसाधारणादञ् * ॥ आग्नीध्रम् । साधारणम् । स्त्रियां ङीप् । आग्नीध्री । साधारणी ॥ अतिथेर्यः । ५।४।२६ ॥ तादर्थ्ये इत्येव । अतिथये इदमातिथ्यम् ॥ देवात्तल् । ५। ४।२७ ॥ देव एव देवता ॥ अवेः कः । ५।४।२८ ॥ अविरेवाविकः ॥ ^Aयावादिभ्यः कन् । ५।४।२९ ॥ याव एव यावकः । मणिकः ॥ लोहितान्मणौ । ५।४।३० ॥ लोहित एव मणिलोहितकः ॥ वर्णे चानित्ये । ५।४।३१ ॥ लोहितकः कोपेन ॥ लोहि- तालिङ्गबाधनं वा * ॥ लोहितिका, लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते । ५।४।३२ ॥ लाक्षादिना रक्ते यो लोहितशब्दस्तस्मात्कन्स्यात् । लिङ्गबाधनं वेत्येव । लोहितिका, लोहिनिका शाटी ॥ कालाच्च । ५।४।३३ ॥ 'वर्णे चानित्ये' 'रक्ते' इति द्वयमनुवर्तते । कालकं मुखं वैलक्ष्येण । कालकः पटः । कालिका शाटी ॥ ^Bविनयादिभ्यष्ठक् । ५।४।३४ ॥ विनय एव वैन- यिकः । सामयिकः ॥ उपायो ह्रस्वत्वं च * ॥ औपयिकः ॥ वाचो व्याहृतार्था- याम् । ५।४।३५ ॥ संदिग्घार्थायां वाचि विद्यमानाद्वाक्शब्दात्स्वार्थे ठक् स्यात् ॥ 'संदेशवाग् वाचिकं स्यात्'॥ तद्युक्तात्कर्मणोऽण् । ५।४।३६ ॥ कर्मैव कार्मणम् । वाचिकं श्रुत्वा क्रियमाणं कर्मेत्यर्थः ॥ ओषधेरजातौ । ५।४।३७ ॥ स्वार्थेऽण् ॥ औषधं पिबति ॥ अजातौ किम् ? ओषधयः क्षेत्रे रूढाः ॥ ^Cप्रज्ञादिभ्यश्च । ५।४।३८ ॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्री । दैवतः । बान्धवः ॥ मृदस्तिकन् । ५।४।३९ ॥ मृदेव मृत्तिका ॥ सस्नौ प्रशं- सायाम् । ५।४।४० ॥ रूपपोऽपवादः । प्रशस्ता मृत् मृत्सा । मृत्स्ना । उत्तरसूत्रेऽन्यतर- स्यांग्रहणान्नित्योऽयम् ॥ बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् । ५।४।४२ ॥ बहूनि ददाति बहुशः । अल्पानि अल्पशः ॥ बह्वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गलवचनम् * । नेह-बहूनि ^A याव, मणि, अस्थि, तालु, जानु, सान्द्र, पीत, स्तम्ब, 'ऋतावुष्णशीते' 'पशौ लूनविपाते' 'अणु निपुणे' 'पुत्र कृत्रिमे' 'ज्ञात वेदसमाप्तौ' 'शून्य रिक्ते' 'दान कुत्सिते' 'तनु सूत्रे ईयसश्च' ज्ञात, अज्ञात, कुमारीक्रीडनकानि च । इति यावादिः ॥ ^B विनय, समय, 'उपायो ह्रस्वत्वं च,' संप्रति, संगति, कथंचित्, अकस्माद्, समाचार, उपचार समयाचार, व्यवहार, संप्रदान, समुत्कर्ष, समूह, विशेष, अत्यय । इति विनयादिः ॥ ^C प्रज्ञ, वणिज्, उष्णिक्, उशिज्, प्रत्यक्ष, विद्वस्, विद्वन्, षोडन्, विद्या, मनस्, 'श्रोत्र शरीरे' जुह्व, 'कृष्ण मृगे' चिकीर्षित, चोर, शत्रु, योध, चक्षुस्, वसु, एनस्, मरुत्, कुश्व, सत्वत, दशार्ह, वयस्, व्युष्टि, असुर, रक्षस्, पिशाचं, अशनि, कार्षापण, देवता, बन्धु । इति प्रज्ञादिः ॥