वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ९३ तदेष मम परिश्रमः क्षणमात्रमेव लघु नश्येत् ॥ २ ॥ ) ( राक्षसी पुनर्व्याहरति ।) राक्षसः—( आकण्यं ) अले के मं शब्दावेदि । ( विलोक्य । ) कहं पिआ मे वशागन्धा । ( उपसृत्य । ) वशागन्धे, कीश मं शब्दावेशि । ( अरे का मां शब्दायते । कथं प्रिया मे वसागन्धा । वसागन्धे, कस्मान्मां शब्दायसे ।) लुहिलाशवपाणमत्तिए रणहिण्डन्तखलन्तगत्तिए । शब्दाअशि कीश मं पिए पुलिससहश्शं हदं शुणीअदि ॥ ३ ॥ ( रुधिरासवपानमत्ते रणहिण्डनस्खलद्गात्रि । शब्दायसे कस्मान्मां प्रिये पुरुषसहस्रं हतं श्रूयते ॥ ३ ॥ ) राक्षसी—अले लुहिलप्पिआ, एद वखु मए तुह कालणादो पच्चग्गह- दश्श कश्शवि लाएशिणोप्पहूदवशाशिणेहचिक्कणं कोण्डं णवलुहिलं अग्ग- उष्णम् = अशीतम्, ( उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गकः, इति मेदिनी ) । रुधिरम् = शोणितम्, च, लभ्येत = प्राप्येत, तत्, मम, एषः = सङ्ग्रामभ्रमणजन्यः, परिश्रमः, क्षणमात्रमेव = झटित्येव, लघु यथा स्यात्तथा, नश्येत् = विनष्टः स्यात् । अभिनवमांसशोणितभक्षणेन श्रमरहितोऽहं भविष्यामीति भावः ॥ २ ॥ शब्दायते = शब्दं करोति आह्वयतीत्यर्थः । 'शब्दवैरे'ति सूत्रेण क्यङ्प्रत्ययः । वसागन्धा = एतन्नामिका राक्षसी रुधिरप्रियस्य स्त्री । अन्वयः—रुधिरासवपानमत्ते, रणहिण्डनस्खलद्गात्रि, ( हे ) प्रिये, माम्, कस्मात्, शब्दायसे पुरुषसहस्रम्, हतम्, श्रूयते ॥ ३ ॥ रुधिरासवपानमत्ते = रुधिरमेवासवः मद्यम् तस्य पानेन मत्ता तत्संबोधने प्रिये, इत्यस्य विशेषणम्, एवमग्रेऽपि । रणहिण्डनस्खलद्गात्रि = सङ्ग्रामभ्रमणप्रत्यवद्देहे, हे प्रिये, माम् = रुधिरप्रियम्, कस्मात्, शब्दायसे = आह्वयसि, पुरुषसहस्रम् = सहस्र- सङ्ख्याकपुरुषाः, हतं श्रूयते तथा च तव नास्ति भोजनापेक्षेति भावः ॥ ३ ॥ राक्षसी—फिर गला फाड़कर चिल्लाती है ) राक्षस—( सुनकर ) अरे कौन मुझे बुला रहा है अरे क्यों मेरी प्राणेश्वरी वसागन्धा ( समीप जाकर ), अयि वसागन्धे ! मुझे क्यों बुला रही हो ? अरी रक्तरूपी मदिरा छक कर मस्त तथा समरभूमि के बीच भ्रमण करने से श्रान्त वल्लभे ! मुझे क्यों पुकार रही हो ? सुनता हूँ हजारों वीर खेत हो गए ( मर गए ) ॥ ३ ॥ राक्षसी—अरे रक्तप्रेमी ! रक्तप्रेमी !! मैं तुम्हारे लिए शीघ्र मरे हुए किसी एक