वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
by भट्ट नारायण
Page 91 of 355
Read in context७० वेणीसंहारं नाटकं विशेषक, सकलभुवनाङ्गनदीपक, अत्र स्वप्नदर्शने यत्किमप्यत्याहितं तद्भगवतः प्रणामेन कुशलपरिणामि सशत्तभ्रातृकस्यार्य्यपुत्रस्य भवतु । हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरासामपि देवतानां सपर्यां निर्वर्त्तयामि । ) राजा पुष्पाण्युपनयति । स्पर्शसुखमभिनीय कुसुमानि भूमो पातयति । भानुमती— ( सरोषम् । ) अहो पमादो परिअणस्स । ( परिवृत्य दृष्ट्वा ससम्भ्रमम् ) कथ अज्जउत्तो ( अहो प्रमादः परिजनस्य । कथमार्थपुत्रः । ) राजा—देवी अनिपुणः परिजनोऽयमेवंविधे सेवावकाशे । तत्प्रभवत्यनु- शासने देवी । अयि प्रिये । विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षुः- परिजनपथवर्त्तिन्यत्र किं सम्भ्रमेण । यदेकं सहस्रपत्रम् तस्य सम्बोधने । पूर्वदिशावधूमुखमण्डलकुङ्कुमविशेषक=पूर्वदिशैव वधूः तस्याः मुखमण्डलस्य कुङ्कुममेव विशेषकः तिलकम् तत्सम्बोधने । अत्याहितम् = महाभीतिः 'अत्याहितं महाभीति'रित्यमरः । अपरासाम् = अन्यासां । प्रसादः = अनवधानता । परिवृत्य = सङ्घूर्ण्य । आर्य्यपुत्र. = पतिः । प्रभवत्यनुशासने = अनुशासितुं समर्था । अन्वयः—परिजनपथवर्तिनि अत्र धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि, चक्षुः, विकिर, सम्भ्र- मेण, किम् स्मितमधुरम्, उदारम् माम्, उच्चैः, आलप, हे देवि, मम्, पाण्योः अञ्जलिः, प्रभवति, ( अत एव ) त्वम्, अस्याम् स्पृश ॥ १६ ॥ परिजनपथवर्तिनि = परिजनस्य पन्थाः परिजनपथः सेचकमार्गः तत्र वर्तमाने, अत्र = मयि, धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि— धवलश्चासौ दीर्घः धवलदीर्घः 'स्वच्छायतः' मङ्गलकारी हो । ( अर्घ देकर ) अरी तरलिके मुझे पुष्प ला दे जिससे मैं और भी देवताओं का पूजन सम्पादन करूं ( यह कह कर हाथ फैलाती है । ) ( राजा [दुर्योधन] ) नौकर-चाकरों को संकेत से दूर भगाकर स्वयं पुष्प प्रदान करते हैं, अङ्गस्पर्श के सुखों का अनुभव करके फूलों को नीचे गिरा देते हैं । ) भानुमती— (क्रुद्ध होकर) वाह रे, भृत्यों को असावधानता ( पीछे मुड़कर राजा को देख व्याकुल हो जाता है। राजा—देवि, यह भृत्य इस प्रकार की सेवा के विषय में अनभ्यस्त है । अतः श्रीमती दण्ड प्रदान कर सकती हैं । अयि स्नेहास्पदे । सेवा कार्य के लिए उद्यत इस दास की ओर कर्णमूल पर्यन्त विश्राम करनेवाले अत एव विशाल तथा निर्मल नेत्र के द्वारा अवलोकन कीजिए [ व्रतादि नियमों के कारण