भारतकोश
१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand

पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा

स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished572 पृष्ठ

पृष्ठ 265, कुल 572 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 265

प्रथम अध्याय ] [ २५७ CC0. In Public Domain. Digitization by eGangotri द्वितीयं संशयाख्यं च तृतीयं च प्रमत्तता । आलस्याख्यं चतुर्थं च निद्रारूपं तु पञ्चमम् ॥५९ षष्ठं तु विरतिर्भ्रान्तिः सप्तमं परिकीर्तितम् । विषयं चाष्टमं चैव अनाख्यं नवमं स्मृतम् ॥६० अलब्धिर्योंगतत्त्वस्य दशमं प्रोच्यते बुधैः । इत्येतद्विघ्नदशकं विचारेण त्यजेद्बुधः ॥६१ दिन का सोना, रात का जगना, अति मैथुन, ज्यादा चलना, मलमूत्र का सदैव रोकना, आसन की विषमता, हठपूर्वक प्राण का अभ्यास आदि दोषों से शीघ्र ही रोगों का आक्रमण होता है ॥ ५६ ॥ यदि कोई कहे कि मुझे योगाभ्यास ही से रोग हुआ, तो उसे समझ लेना चाहिए कि योगाभ्यास का त्याग ही सबसे पहला विघ्न है, दूसरा विघ्न संशय करते रहना, तीसरा प्रमत्तता, चौथा आलस्य, पाँचवां अधिक निद्रा, छठा प्रेम न रहना, सातवां भ्रान्ति, आठवां विषमता, नवां अनाख्य और दसवां योगतत्व की अप्राप्ति है। बुद्धिमान साधक इन सबको विचार कर इनका त्याग कर दे ॥ ५७-६१ ॥ प्राणाभ्यासस्ततः कार्यों नित्यं सत्त्वास्थया धिया । सुषुम्ना लीयते चित्तं न च वायुः प्रधावति ॥६२ शुष्के मले तु योगी च स्याद्नतिश्चालिता ततः । अधोगतिमपानं वै ऊर्ध्वंगं कुरुते बलात् ॥६३ आकुञ्चनेन तं प्राहूर्मू'लबन्धोऽयमुच्यते । अपानश्चोर्ध्वगो भूत्वा वह्निना सह गच्छति ॥६४ प्राणस्थानं ततो वह्निः प्राणापानौ च सत्वरम् । मिलित्वा कुण्डलीं यति प्रसुप्ता कुण्डलाकृतिः ॥६५ तेनाग्निना च संतप्ता पवनेनैव चालिता । प्रसार्य स्वशरीर तु सुषुम्नाबदनान्तरे ॥६६ Sri Sri Anandamayee Ashram Collection, Varanasi