भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 106, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 106

२४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—अपि ¹संनिहितोऽत्र कुलपतिः।
वैखानसः—इदानीमेव दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्काराय² नियुज्य³ दैवमस्याः प्रतिकूलं शमयितुं सोमतीर्थं गतः।
राजा—भवतु। ⁴तामेव द्रक्ष्यामि। सा खलु विदितभक्तिं मां महर्षेः कथयिष्यति।


धनं = वित्तं येषां तेषां तपोधनानां = तपस्विनां क्रियाः = यज्ञादि क्रियाः कृत्यानि समवलोक्य = दृष्ट्वा त्वं = भवान् ज्ञास्यसि = अवगमिष्यसि, **मौर्वीकिणाङ्कः—**मौर्व्याः = धनुर्गुणस्य किणः = चिह्नम् अङ्कः = भूषणम् यस्य स मौर्वीकिणाङ्कः ज्याघातव्रणभूषितः मे = मम भुजः = बाहुः कियत् = किं परिमाणं रक्षति = अवति इति = एतत् ज्ञास्यसि = अनुभविष्यसि। अत्र प्रस्तुताङ्कुरः, पर्यायोक्तं, काव्यलिङ्गं विरोधाभासश्चालङ्काराः आर्या च वृत्तम् ।। १३ ।।

**राजा—**अथ तेषामनुरोधेन आश्रमगमनं विचिन्वन् कुलपतिदर्शनौत्सुक्येन तत्सान्निध्यं पृच्छन्नाह—अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिः = अत्र = आश्रमे कुलपतिः महर्षिः कण्वः सन्निहितः = आत्मना उपस्थितः किमिति प्रश्नः।

वैखानसः—इदानीम् = अधुना, एव दुहितरं = धर्मकन्यां शकुन्तलां = शकुन्तलाख्याम् अतिथिसत्काराय = अविद्यमाना = आगमनस्य तिथिः = दिवसः यस्य सोऽतिथिः तस्यातिथेः = अभ्यागतस्य सत्काराय = अतिथिसत्काराय = अतिथिसत्काररूपकार्यसम्पादनाय, आदिश्य = नियुज्य अस्याः = शकुन्तलायाः प्रतिकूलं = अशुभं, विवाहादि प्रतिबन्धकं दैवम् = अदृष्टं शमयितुं = शान्त्यादिना प्रतिविधातुं सोमतीर्थं = तदाख्यं तीर्थविशेषं चन्द्रकूपं गतः = यातोऽस्ति।

राजा—भवतु = अस्त्वेवम्, **तामेव—**पूर्ववर्णितां शकुन्तलामेव द्रक्ष्यामि = प्रेक्षिष्ये


इसकी टीका करते हुए कुल्लूकभट्ट ने कहा है कि अस्थायी निवास के कारण जिस व्यक्ति के रहने की दूसरी तिथि न आने पावे वह अतिथि कहलाता है—

'अनित्यावस्थानान्न विद्यते द्वितीया तिथिरस्येत्यतिथिरुच्यते'।

राजा—क्या कुलपति महर्षि कण्व इस समय आश्रम पर विराजमान हैं ?

तपस्वी—अभी थोड़ा समय हुआ कि कुलपति जी अपनी कन्या शकुन्तला को अतिथि सत्कार का भार देकर इस कन्या के प्रतिकूल अदृष्ट शान्ति के लिए सोमतीर्थ में गये हुए हैं।

विशेष—प्रतिकूल अदृष्ट का तात्पर्य है कि शकुन्तला के विवाह तथा पतिसुख में विघ्न करने वाले ग्रहों से है। सोमतीर्थ काठियावाड में प्रसिद्ध सोमनाथ मन्दिर के पास है। इसे वाराह पुराण में प्रभासतीर्थ भी कहा गया है, जहाँ दक्ष के शाप से चन्द्रमा को क्षयरोग से मुक्ति मिली थी। इस तीर्थ की महिमा अपूर्व है। किसी के मत से कुरुक्षेत्रान्तर्गत जींदराज्य में पाण्डुपिण्डरा नाम का महान् तीर्थ सोमतीर्थ है। कोई नारनौल पटियाला ढोसी पर्वत पर स्थित चन्द्रतीर्थ को सोमतीर्थ कहता है।

राजा—अच्छा तो मैं फिर कुलपति की कन्या शकुन्तला का ही दर्शन करूँ। वही मुनि के प्रति मेरी भक्ति और श्रद्धा की सूचना मुनि के आनेपर उन्हें दे देगी।

पाठा०—१. सन्निहितस्तत्र । २. अतिथिसत्कारार्थम् । ३. आदिश्य । ४. तां द्रक्ष्यामि ।