अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

४५२

अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन-
स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् ।
सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया
भाग्याधीनमतः परं न खलु तत्स्त्रीबन्धुभिर्याच्यते ॥

(५७) प्रश्नः—वनौकषोऽपि सन्तो लौकिकज्ञा वयमिति सूक्तेराशयः लेख्यः ?

उत्तरम्— महर्षिकण्वः शकुन्तलायै अपि पतिगृहे प्रवर्तनप्रकारमुपदेष्टुमारभते— वत्से त्वमिदानीमनुशासनीयासि । वनवासिनोऽपि अपरिचितनागरिकलोका अपि वर्तमानाः वयं लोकव्यवहाराभिज्ञाः । गृहस्थलोकवृत्तज्ञाः लोकाचारपाटवाः स्मः । अतो लोकाचारं त्वां शिक्षयामः ।

(५८) प्रश्नः—कण्वः शकुन्तलां पतिगृहं प्राप्य किं कर्तुं शिक्षयति ?

उत्तरम्— कण्वः शकुन्तलां पतिगृहं प्राप्य वर्तनप्रकारं शिक्षयति, यत्—

शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः ।
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोग्येष्वनुत्सेकिनी ।
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामा कुलस्याधयः ॥

(५९) प्रश्नः—भूत्वा चिराय सदिगन्तेति सम्पूर्णं पद्य लिखत ?

उत्तरम्—

भूत्वा चिराय सदिगन्तमहीसपत्नी
दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं प्रसूय ।
भर्त्रा तदर्पितकुटुम्बभरेण सार्धं
शान्त्यै करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ।

(६०) प्रश्नः—अर्थो हि कन्या परकीय एवेति श्लोकं सम्पूर्णं लिखत ?

उत्तरम्—

अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः ।
जातोऽस्मि सद्यो विशदान्तरात्मा
चिरस्य निक्षेपमिवार्पयित्वा ॥

(६१) प्रश्नः—स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु इति सम्पूर्णं पद्यं लिखत ।

उत्तरम्—

स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
संदृश्यते किमुत या प्रतिबोधवत्यः ।
प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातं
मन्यैर्द्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति ॥

(६२) प्रश्नः—उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी सूक्तिरियं साधु व्याख्येया ?

उत्तरम्— शारद्वतो हि राज्ञा साकं विवादोऽनुचित इति मत्वा ततो विवादात् शार्ङ्गरवं विरम्य्य निजकर्तव्यमुपदिशन् कथयति—हे राजन् वादविवादेन किमपि प्रयोजनं न सेत्स्यति, निःसंशयमियं भवतो दारा अस्माकं गुरुणा भवता कण्वेन तव समीपे प्रहिता, यद्येनां त्यक्तुमिच्छसि तर्हि त्यज्यतां धर्मपत्नीत्वेन ग्रहणमनुमन्यसे चेत् गृहाण धर्मपत्नीषु सर्वथा भर्तुरिव स्वातन्त्र्यमस्तीति प्रसिद्धमेव । तस्मात् यथेच्छं कार्यम् ।