अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम्	प्रथमोऽङ्कः	101

राजा—(सहर्षम्) कथमतीत्य हरिणं हरयो वर्तन्ते। तथा हि-

यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदर्थे विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत्। प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयो- र्न मे दूरे किं चित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात्।। 1-9।।

(नेपथ्ये) भो भो राजन्, आश्रममृगोऽयं, न हन्तव्यो न हन्तव्यः।

सूतः—(आकर्ण्यावलोक्य च) आयुष्मन्, अस्य खलु ते बाणपातपथवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ।

राजा—(ससंभ्रमम्) तेन हि निगृह्यन्तामभीशवः।

सूतः—यथाज्ञापयत्यायुष्मान्। (इति तथा करोति) (ततः प्रविशति सशिष्यो वैखानसः)

तापसः—(हस्तमुद्यम्य) भो भो राजन्, आश्रममृगः खल्वयम्।

न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽय- मस्मिन्मृदुनि मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः। क्व बत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च निशितनिपाताः सारपुङ्खाः शरास्ते।। 1-10।।

---

शङ्क्यते। तेन वा कविरेवम् अवादीदिति केचित्। कीदृशाः कम्पशून्यचामराग्रभागाः, तथा उन्नोनीत उचोलितकर्णाः तरन्ति उत्पल्वन्ते।। नु वितर्के, उभयोः समानाधिकरणाद्। वितर्क इति वेगातिशयोक्तिः। किरणप्रग्रहौ रश्मी इत्यमरः।

अतिशयोक्तिरलङ्कारः। हरयो घोटकाः। त्वक्-केशवाल-लोमानि सुवर्णभानि यस्य तु। हरिर्नामतो वाजी पीतकौशेय समन्वित^18 इत्यश्वभेद इत्यन्ये।

यदा०।।(1-9) मम पार्श्वे दूरे वा क्षणमपि न किञ्चिद् विद्यत इति शेषः। तदेवाह दर्शनविषये यद्दूरदोषात् सूक्ष्मं प्रतिभातमित्यर्थः। एवमग्रेऽपि। तत्कालमेव तद्वस्तु विपुलत्वं याति। आलोके दर्शने सतीति शङ्करः। अर्द्धे विच्छिन्नं द्विधाकृतम्। कृतसन्धानमेकीभूतमिव भवति। स्वभावतो यदुक्तं तदपि समलेखम् अवक्रमिव नयनयोरश्व-वेगादिति च सम्बन्धः। सर्वत्र प्रकृत्येत्यवक्रं नयनयोरिति सम्बन्धः इति शङ्करः। अतिशयोक्तिरलङ्कारः। न हन्तव्य इति। द्विरुक्तिः संभ्रमात्। बाणपातस्य पथि वर्तमानस्य। शङ्करस्तु बाणपात-समवर्तिनः सायकपात-तुल्यदेशस्थितस्य, यद्वा बाणपातसमवर्ती, समः झटिति लक्ष्यहरत्वादिति पाठान्तरमाह। अन्तरायौ विघ्नभूतौ। सम्भ्रमस्त्रासः। सम्भ्रमं त्रयमिच्छन्ति- “भयम् उद्वेगमादरमिति कोषः। उद्यम्य उत्तोल्य।।

न खलु न खलु०।। (1-10) शब्दो निषेधे। द्विरुक्तिरत्यन्तान्निषेधाय। मृदुनि कोमले। बत खेदे। हरिणकानां क्षुद्रहरिणानाम्। लोलं चञ्चलम्। निशित-निपातास्तीक्ष्णप्रहाराः। निपातयतीति निपातः।

---

18. संनिभ इति शङ्करेण पठ्यते। (शङ्कर-नरहरीतकयोः सम्पादनं मिथिलाविद्यापीटेन प्रकाशितं (1957) वर्तते।)