अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् चतुर्थोऽङ्कः 167

आद्ये वः कुसुमप्रवृत्तिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ।। 4-11 ।।

शार्ङ्गरवः- (कोकिलशब्दं सूचयित्वा) भगवन्,
अनुमतगमना शकुन्तला सा तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः।
परभृतविरुतं कलं यदासीत्प्रतिवचनीकृतमेभिरात्मनः ।। 4-12 ।।

(नेपथ्ये)
रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभि-
श्छायाद्रुमैर्नियमितार्कमरीचितपः ।
भूयात् कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः
शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः ।। 4-13 ।।

(सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति)

गौतमी- जाद, णादिकुलसिणिद्धं अब्भणुण्णादा सि तवोवणदेवदाहिं। ता पणम भअवदीणं। (जात, ज्ञातिकुलस्निग्धमभ्यनुज्ञातासि तपोवनदेवताभिः। तत्प्रणम भगवतीभ्यः।)

शकुन्तला- (सप्रणामं परिक्रम्य, जनान्तिकम्) पिअंवदे, अज्जउत्तदंसणुस्सुआए वि अस्समपदं परिच्चअन्तीए दुक्खदुक्खेण चलणा मे पुरोमुहा णिवडन्ति। (प्रियंवदे, आर्यपुत्र-दर्शनोत्सुकायाः अपि आश्रमपदं परित्यजन्त्याः दुःखदुःखेन चरणौ मे पुरोमुखौ निपततः।)

प्रियंवदा- ण केवलं तुमं जेव तवोवणविरहकादरा। तए उवत्थिदविओअस्स तवोवणस्स वि अवत्थं पेक्ख दाव। (न केवलं त्वमेव तपोवनविरहकातरा। त्वया उपस्थित-वियोगस्य तपोवनस्याप्यवस्थां प्रेक्षस्व तावत्।)

---

पातुं० ।। (4-11) पल्लवं किसलयं, कोकिलं पिकध्वनिम्।
अनु० ।। (4-12) इयं शकुन्तला तरुभिः स्वीकृतप्रस्तावा यद्यत इदानीं यात्रायां कोकिलध्वनिः शुभाय ।।
रम्या० ।। (4-13) रम्येति पद्मिनी हरिद्वर्णैः⁵⁸ सरोभिर्मनोज्ञमध्यच्छायाद्रुमैश्छाया लक्षितैर्द्रुमैः, शाकपार्थिवादिः, वृक्षभेदैर्वा। पूर्वाह्ने चापराह्ने च तलं यस्य न मुञ्चति। अमन्द-शीतलाच्छाया, स छायातरुरुच्यते ।। इति। नियमितमपनीतं कुशेशयं पद्मं शान्तः पाटच्चरादिशून्यः शिवः सुखदः। जात, नातिकुलस्निग्धं यथा स्यान्नाभिर्ज्ञातिः, प्रत्यनुज्ञातासि तपोवनदेवताभिस्तत् प्रणाम भगवतीभ्यः। प्राकृते चतुर्थ्या षष्ठी। जनान्तिक-लक्षणमुक्तमेव ।। प्रियम्वदे, आर्यपुत्र-दर्शनोत्सुकाया अपि तपोवनं परित्यजन्त्या दुःखदुःखेन मम चरणौ पुरोमुखौ निपतत इति च पाठः। न केवलं त्वमेव तपोवनविरहकातरा, त्वया उपस्थितवियोगस्य तपोवनस्याप्यवस्थां प्रेक्षस्व तावत्।

---

59. हरिद्वन्तैः इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।