अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 223

मातलिः-(हस्तेन दर्शयन्) पश्य, वल्मीकार्द्धनिमग्नमूर्तिरुरगत्त्वग्ब्रह्मसूत्रान्तर : कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनात्यन्तसंपीडितः। अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः॥7-11॥

राजा-(विलोक्य) नमोऽस्मै कष्टतपसे।

मातलिः-(संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा) एतावदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षकं प्रजापतेराश्रमपदं प्रविष्टौ स्वः।

**राजा-**अहो, स्वर्गादिदमधिकतरं निर्वृतिस्थानम्। अमृतह्रदमिवावगाढोऽस्मि।

मातलिः-(रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्यमान्।

राजा-(साभिनयमवतीर्य) भवान् कथमिदानीम्।

**मातलिः-**समययन्त्रित एवायमास्ते रथः। तदयमप्यवतरामः। (तथा कृत्वा) आयुष्मन्, इतो दृश्यन्तामत्रभवतां सिद्धमुनीनां तपोवनभूमयः।

**राजा-**ननु विस्मयादुभयमप्यवलोकयामि। प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यद्वाञ्छन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥7-12॥

**मातलिः-**उत्सर्पिणी खलु महतां प्रार्थना। (परिक्रम्याकाशे) वृद्धशाकल्य, किंव्यापारो भगवान्मारीचः। (आकर्ण्य) किं ब्रवीषि। एष दाक्षायण्या पतिव्रतापुण्यमधिकृत्य पृष्टस्तदस्यै कथयतीति। प्रतिपाल्यावसरः खलु प्रस्तावः।

(राजानमवलोक्य)

अस्यामशोकच्छायायामास्ताम् आयुष्मान् यावत्वामहमिन्द्रगुरवे निवेदयामि।

**राजा-**यथा भवान्मन्यते। (इति निष्क्रान्तो मातलिः।)

---

वल्मी०।। (7-11) सर्पकञ्चुक एव यज्ञोपवीतान्तरमस्य यज्ञोपवीती। यज्ञमृगेव यज्ञोपवीतं तदन्तरं यस्येति शङ्करः। "अन्तरम-वकाशा-वधि-परिधाना-न्तर्धि-तादर्थ्ये" इत्यमरः। नीडः कुलायः। स्थाणुः शाखादिशून्यवृक्षः। अभ्यर्कबिम्बं सूर्यमण्डलस्याभिमुखम्।। कथमिदानीमिति “अवतरिष्यामी"ति शेषः। तदा रथानवेक्षणादिति भावः। उभयं सुखं दुःखं चेत्यन्यः(?)।

प्राणा०।। (7-12) सत्कल्पवृक्षे०। विद्यमानकल्पतरौ। उत्सर्पिणी यथोत्तरवृद्धेति सुभेदः। दाक्षायण्यादित्या।