ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० ५] ऐतरेयारण्यकम् । १०३

तं दृष्ट्वा वागादिदेवा मनुष्या वा प्रातायीत्येवमुक्तवन्तः । प्रकर्षेण विस्तृतोऽभू- दिति तस्य शब्दस्यार्थः । प्लुतिः प्रसिद्धयर्था । रात्रावपनीतायां प्रभाते जागरणाय स्वार्थं वागादीनां गोलकेषु प्रसरणं सर्वलोकप्रसिद्धम् । यस्मात्प्रातायीत्येवमुक्तवन्त- स्तस्मादयं वागादिप्रसरणपूर्वको जागरणकालः प्रातःशब्दवाच्योऽभूत् । प्रातायि प्रातरित्यनयोः शब्दयोरक्षरसाम्यात् । स प्राणः पुनरपि रात्रौ सुषुप्त्यर्थं वागादिप्रस- रणं संहृतवांस्तं संहारं दृष्ट्वा समागादित्युकवन्तः । संकोचं प्राप्तवानिति तस्यार्थः । स कालः सायंशब्दवाच्योऽभूत् । समागात्सायमित्यनयोरक्षरसाम्यात् । तस्य च प्राणस्य दिवसे वागादिप्रसारणैरूपजागरणावस्थानिष्पादकः प्राणशब्दवाच्य एको व्यापारः । तथा रात्रौ सुषुप्त्यर्थं वागादिसंहाररूपोऽपानशब्दवाच्यो व्यापारो द्वितीयः । तावेतौ प्राणापानव्यापारावहोरात्ररूपत्वेन ध्येयौ ।

कालात्मकत्वमुक्त्वा दैवतात्मकत्वं दर्शयति—

वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं
स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्ममिमा देवता अद
उ आविर्धिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति , इति ।

वागादीन्द्रियाभिमानिनीनामग्न्यादिदेवतानां वागादिरूपत्वम् "अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत् " [ ऐ० आ० २ अ० ४ ख० २ ] इत्यादिना वक्ष्यते । अतः प्राणभृ- त्त्यस्वरूपा उपासकस्य वागादयोऽग्न्यादिरूपतया ध्यातव्याः । तस्य वागादिध्यान- विधिवाक्यस्य तात्पर्यं स एष इत्यादिना स्पष्टी क्रियते । या एता अग्न्यादयो देवताः सन्ति तासां प्रहितां प्रकर्षेण हितानां देवलोकगतेषु स्वस्वस्थानेषु प्रसारणेन विस्रम्भे- णावस्थितानामध्यात्मं पुरुषशरीरे वागादीन्द्रियेषु यः प्रवेशः स एष संयोगः संको- चरूपेण वागादितादात्म्यं तथाऽधिदैवतमद उ शास्त्रप्रसिद्धं स्वस्वस्थानेष्ववस्थिताना- माविः प्रकटीभाव इत्येतदर्थजातं तदुक्तं भवति तेन वागग्निरित्यादिवाक्येनाभिहितं भवति । अग्न्यादीनां शरीरे संकोचो देवलोके विकास इत्येतादृशं तात्पर्यं श्रुत्या दर्शितम् ।

प्राणस्य वागग्न्यादिरूपत्वध्यानं प्रशंसितुं कस्यचिन्महर्षेर्वाक्यमुदाहरति —

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन्वैदो न
तस्येशे यं मह्यं न दद्युरिति प्रहितां वा अह-

---

१ क. ख. ग. ॰सिद्धार्था । २ घ. ङ. ॰वसो वा॰ । ३ घ. ङ. ॰णजा॰ । ४ क. ख. ॰रूपं जा॰ । ५ क. ख. घ. ङ. देवात्म॰ । ६ घ. ङ. ॰त्यरू॰ । ७ ख. घ. ङ. ॰वस्थानमा॰ । ग. ॰वस्या- नादावि॰ । ८ ग. ॰पत्वेन ध्या॰ ।