ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख० १ (१३)] ऐतरेयारण्यकम् । १२९

सर्वमिदं भोक्तृभोग्यजातं समोप्यते सम्यगा समन्तात्प्रक्षिप्यते तस्मादाकाशस्याऽऽवप- नत्वम्। यः पुमानेवमाकाशस्यावकाशप्रदानेन भोक्तृभोग्याधारत्वमुपास्ते स पुमान्स- मानानां ज्ञातीनामावपनमाधारो भवत्येव ।

उक्थस्वरूपेषु भूतेषु भोक्तृभोग्यध्यानं विधाय भौतिकेषु तद्ध्यानं विधत्ते—

तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽ- न्नादमोषधिवनस्पतीन्हि प्राणभृतोऽदन्ति, इति ।

ओषधिवनस्पतीनामन्नत्वं प्राणभृतां मनुष्यगवाश्वादीनां भोक्तृत्वं च लोके प्रसिद्ध- मिति द्योतयितुं हिशब्दः ।

अथ प्राणभृत्स्वेव भोक्तृभोग्यविभाग^३ध्यानं विधत्ते—

तेषां य उभयतोदन्ताः पुरुषस्यानुविधा विहि- तास्तेऽन्नादा अन्नमितरे पशवस्तस्मात्त इतरान्पशू- नधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति, इति ।

तेषां प्राणभृतां मध्ये ये केचिदश्वादय उभयतोदन्ता अधोभागे चोर्ध्वभागे च दन्तपङ्क्तियुक्ताः पुरुषस्यानुविधा मनुष्यस्य प्रकारमनुसृत्य विहिता उत्पादिताः । यथा मनुष्यस्योभयतो दन्तपङ्क्ती विद्येते तद्वदश्वादीनामपि ते मनुष्याश्वादयो भोक्तृरू- पेभ्य इतरेऽधोभाग एव दन्तपङ्क्तियुक्ता गोमहिषादयः पशवो ये सन्ति तेऽन्नरूपाः । यस्मादेवं तस्माल्लोके उभयतोदन्ता मनुष्याश्वादय इतरान्गोमहिषादीन्प्रत्यधीव चरन्ति, अधिका इव वर्तन्ते । अश्वादीनां मूल्यबाहुल्याद्यत्नातिशयेन रक्ष्यमाणत्वौ- घ्याऽऽधिक्यम् । यस्माल्लोकेऽपि व्रीहियवादिका येऽन्ने पात्रे प्रक्षिप्ते सत्यन्नादो भोक्ता मनुष्योऽधिक इव भवति । तत्र मनुष्यस्य स्वातन्त्र्यादधिकत्वमन्नस्य पारतन्त्र्यान्न्यूनत्वम्।

भोक्तुराधिक्यध्यानस्य फलमाह—

अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( १३ )

---

^१ ख. ग. ॰पेण भू॰ । ^२ ख. ग. अतः । ^३ ख. ग. ॰विधानं विधीयते । ते॰ । ^४ ख. ग. ॰त्वादाधि॰ ।