ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । १९१

पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

---

उपासनान्तरं प्रतिजानीते— अथातो निर्भुजप्रवादाः, इति । अथ केवलसंहितोपासनोक्त्यनन्तरम् । यतः पाठकानां संहितापाठानन्तरं पद- क्रमौ पठ्यमानौ १ तु संधिसद्भावतः कारणाद्निर्भुजप्रवादाः संहितोपासका महर्षयः संहितायाः पदस्य क्रमस्य च सहोपासनं प्राहुरिति शेषः । निर्भुजशब्दः संहिता- वाचीत्यभिधीयते । तन्निर्भुजं प्रकर्षेण वदन्ति ध्येयदेवतासहितं २ कथयन्तीति निर्भु- जप्रवादाः ।

उपास्यवस्तुनः स्वरूपं दर्शयति— पृथिव्यायतनं निर्भुजं दिव्यायतनं प्रतृ- ण्णमन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण, इति । यथा निर्भुजशब्दः संहितावाचीत्यभिधास्यते तथा प्रतृण्णशब्दः पदवाची, उभय- मन्तरेणेत्यनेन क्रमो विवक्षित इत्यप्यभिधास्यते । तत्र यन्निर्भुजं संहितारूपं तत्पृथिव्यायतनं पृथिवीमाश्रित्य वर्तते पृथिवीरूपत्वेन ध्यायेदित्यर्थः । तथा पदस्य द्युलोक- रूपत्वं क्रमस्यान्तरिक्षरूपत्वं च ध्यायेत् ३ ।

यथोक्तपृथिव्यादिरूपनिर्भुजादिध्यानं प्रशंसितुमुपासकस्य सामर्थ्यं दर्शयति— अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठाऽवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयादथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपव- देदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद्यस्त्वे- वोभयमन्तरेणाऽऽह तस्य नास्त्युपवादः, इति । अथोपासनानन्तरं निर्भुजं ब्रुवन्तं संहितामधीयानमेनमुपासकं यद्यन्यः कश्चि- दुपवदेदुपासकेन पठ्यमानायां संहितायां स्वरवर्णादिवैकल्यदोषमुद्भावयेत् । तदा- नीमेनं दोषोद्भावकमयमुपासक एवं ब्रूयात्—हे उपवादिन्नवराभ्यामधोवर्तिभ्यां स्थानाभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षलोकाभ्यामच्योष्ठा त्वं प्रच्युतोऽसीति । युक्तं चैतदुपास-

---

१ घ. ङ. 'नौ बुद्धिस्था' । २ घ. ङ. 'न्ति पदक्रमयोः संहितां क' । ३ ग. ङ. 'येदितिष्ट' ।