ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १। ख० ६ ] ऐतरेयारण्यकम् । २०१

तस्यैतस्य मन्त्रद्वयस्य प्रतीकत्वेन चतुर्थपादौ पठति—

रथंतरमाजभारा वसिष्ठः । भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्रेरिति, इति ।

उपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्य-
शसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

पुनरपि गुणान्तरविशिष्टत्वेन वाक्प्राणरूपायाः संहिताया उपासनान्तरं विधत्ते—

वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः प्राणः पवमानेन
पवमानो विश्वैर्देवैर्विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन
स्वर्गो लोको ब्रह्मणा सैषाऽवरपरा संहिता, इति ।

कुण्ठरवस्य पुत्रो महर्षिः संहितोपासनामेवमुवाच । येयं वागस्ति सा प्राणेन संहिता संयुक्ता, वाचः प्राणेन प्रेर्यमाणत्वात् । स च प्राणो देहमध्यवर्ती पवमानेन बाह्यवायुना संहितः, बाह्यवायोः प्राणानुग्राहकत्वात् । स च पवमानो बाह्यवायुर्विश्वैर्देवैः संहितः, सर्वेषां देवानां बाह्याधीनक्रियोपेतत्वात् । ते च विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन संहिताः, तल्लोकनिवासित्वात् । स च स्वर्गो लोको ब्रह्मणा वेदेन संहितः, वेदोक्तकर्मानुष्ठानलभ्यत्वात् । सैषा वागादिका ब्रह्मान्ता संहितोपासकैरवरपरेत्युच्यते । अवरैः पूर्वपूर्वमभिहितैः परैरुत्तरोत्तरमभिहितैश्च पदार्थैर्युक्तत्वात् । एवंरूपा संहिता ध्यातव्येत्यर्थः ।

तस्य ध्यानस्य फलं विधत्ते—

स यो हैतामवरपरां संहितां वेदौवं हैव स
प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण
लोकेन संधीयते यथैषा संहिता, इति ।

एषा ध्यातव्यत्वेनोक्ता संहिता बहुविधपदार्थपरम्परयोपेता । एवमेव स उपासकः प्रजादिपरम्परया संयुज्यते ।

यथोक्तपरम्परारहितेऽप्युपासने प्रमादिफलं समानमित्याशङ्कयात्र विशेषं दर्शयति—

स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याह-
रेदभिव्याहार्षेन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमदित्युषां

---

रथंतरमाजभारा व०—ऋ० सं० म० १० सू० १८२ ऋ० १ । भरद्वाजो बृहदाचक्रे०—ऋ० सं० म० १० सू० १८२ ऋ० २ ।

---

१ ख. ˚तुर्थौ पा˚ । २ ग. ˚क्तमार्गानुं ।

२६