ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

मूलप्रकृतौ दर्शपूर्णमासेष्टौ “ प्र वो वाजाः ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० १ ] इत्याद्या ऋच एकादशसंख्याकाः सामिधेनीरूपाः शाखान्तर एकस्मिंश्चिदनुवाके समाम्नाताः । बह्वृचानां तु तत्र तत्राऽऽम्नाताः । तासामेकादशानां मध्ये “ त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ” इति वचनानुसारेणाऽऽवृत्तौ सत्यां पञ्चदश संपद्यन्ते । ताश्चातिदेशपरम्परया गवामयनगते विषुवन्नामके मध्यमेऽह्नि सवनीयपशौ प्राप्ताः । तासां पञ्चदशानां मध्ये “ समिध्यमानो अध्वरे ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० ४ ] “ समिद्धो अग्न आहुत ” [ ऋ० सं० म० ५ सू० २८ ऋ० १ ] इत्यनयोर्ऋचोरन्तराले “ पृथुपाजा अमर्त्यः ” [ ऋ० सं० म० ३ सू० २७ ऋ० ५ ] इत्यादिकाः षडृचः प्रक्षेपणीयाः । तथा चाऽऽश्वलायन आह—पृथुपाजा अमर्त्य इति षड्धाथ्याः सामिधेनीनाम्” इति । सेयमेकविंशतिर्विषुवदर्हगता महाव्रते चोदकेन प्राप्ता । तस्यामेकविंशतौ येयमुपोत्तमा—“समिद्धो अग्न आहुत” इत्येवंरूपा तस्याः पूर्वम् “समिधाऽग्निं दुवस्यत” [ऋ० सं० म० ८ सू० ४४ ऋ० १] इत्याद्याश्चतस्र ऋचः प्रक्षेपणीयाः । तथा च सति पञ्चविंशतिसंख्या पूर्यते ।

ता एताः सामिधेन्यो यस्य पशोरङ्गं तमिमं दर्शयति—

वैश्वकर्मण ऋषभ उपालम्भनीय उपांशु, इति ।

विश्वकर्मा देवता यस्यासौ वैश्वकर्मण^२ ऋषभः समर्थ उप समीप आलम्भनीयः । ऐतरेयिणामयं पशुः समुच्चीयते । इतरशाखिनां तु विकल्पः । तदैताः सामिधेन्यो न भवन्ति । सप्तदशेष्टिप्रश्वाधानमिति सप्तदशैव सामिधेन्यो भवन्ति । तस्मिन्पशौ याज्यादिमन्त्रा उपांशु यथा भवन्ति तथा प्रयोक्तव्याः । उपांशुरूपस्योच्चारणस्य लक्षणं प्रातिशाख्येऽभिहितम्—“ करणवदशब्दं मनःप्रयोगमुपांशु ” इति । करणवदोष्ठव्यापारयुक्तं न तु मनःप्रयोगमात्रम् । तच्च परैरश्रवणादशब्दम् ।

अतः प्रातःसवने होतुः शस्त्रं दर्शयति—

आज्यप्रउगे विश्वजितः, इति ।

यदेतदाज्यनामकं प्रातःसवने होतुः शस्त्रं यच्च प्रउगनामकं तदुभयं विश्वजिन्नाम्न एकाहादस्मिन्महाव्रतेऽतिदिशेत् । स च विश्वजिदाख्य एकोऽहोऽग्निष्टोमस्य विकृतिः । अग्निष्टोमे ऋतुग्रहमक्षणादूर्ध्वं होता निवित्पदान्युच्चार्य “प्र वो देवाय” [ ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ] इत्यादिकमाज्यनामकं शस्त्रं शंसेत् ।

---

१ ग. °षुवाह° । २ क. ख. घ. ङ. °र्मेणः । तस्मिं । ३ क. ख. भवति । ४ क. °शब्दममनः° । ५ ग. °काहादभि° ।