ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । २४९

प्रपाद्योत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं परिव्रज्य पूर्वया द्वारा सदः सर्वान्धिष्ण्यानुत्तरेण, इति । स्थूणे द्वौ स्तम्भौ, रज्जुद्वयं फलकबन्धनक्षमं, वीवधः स्तम्भयोरुपरि तिर्यगव- स्थापनीयः काष्ठविशेषः, एतत्रितयं मलापनयाय प्रक्षाल्य तीर्थशब्दवाच्येन मार्गेण नयेत् । उत्करचात्वालयोर्मध्यदेशस्तीर्थम् " एतत्तीर्थमित्याचक्षते " इति परिभाषि- तत्वात् । तत आग्नीध्रीयधिष्ण्यवामभागेऽवस्थाप्योत्तरभागे तत्सर्वमानीय पूर्वद्वारेण सदः प्रवेश्य सदसो मध्ये सर्वान्धिष्ण्यान्वामभागे कृत्वा तेषामुत्तरदेशेनोऽऽनीय होत्री- यधिष्ण्यस्य पश्चाद्भागेऽवस्थापयेत् । तत्र काष्ठानां वृक्षविशेषं विधत्ते- औदुम्बराणि काष्ठानि प्रेङ्खस्य भवन्ति पालाशानि मिश्राणि वा, इति । स्पष्टोऽर्थः । दोलायां होतुरारोहणाय फलकानि विधत्ते- त्रीणि फलकान्युभयतस्तष्टानि द्वे वा सूच्यश्च तावत्यः, इति । अधस्तादुपरिष्टाच्च फलकानां सम्यक्तक्षणं कर्तव्यम् । तानि फलकानि त्रीणीत्येकः पक्षः । द्वे इति पक्षान्तरम् । सूच्यः फलकसंधानहेतवः सूक्ष्माग्राः काष्ठविशेषाः । ताश्च फलकवत्तिस्रो द्वे वा । फलकसंधानेन निष्पन्नस्य स्वरूपं विशदयति- इषुमात्रः प्राङ्प्रेङ्खो निमुष्टिकस्तिर्यङ्गुदगग्रः प्रागग्राभ्यां सूचीभ्यां समुतः, इति । प्रेङ्खस्य [ प्राङ् ] प्राक्पश्चिमविस्तारो बाणमात्रः । तिर्यङ्दक्षिणोत्तरविस्तारो निमुष्टिको मुष्टिन्यूनबाणमात्रः । स च प्रेङ्ख उदगग्रो दक्षिणमूलः स्थापनीयः । स च प्रागग्राभ्यां सूचीशब्दाभिधेयाभ्यां फलकसंधानहेतुभ्यां समुतः संयुक्तः कार्यः । दोलायाः स्थापनप्रकारं विधत्ते- दक्षिणोत्तरे स्थूणे निखायाभितो होतृषदनं वीवधमत्यादधात्यास्यसंमितं कर्तुः, इति । होता सीदति यस्मिन्धिष्ण्ये स्थाने तद्धोतृषदनं तस्य दक्षिणोत्तरयोः स्तम्भद्वयं निखनेत् । तयोः स्तम्भयोरुपरि चतुररत्निमात्रं वीवधनामकं तिर्यक्काष्ठं स्थापयेत् । तच्च काष्ठं कर्तुर्यजमानस्योत्थितस्य मुखसंमितं यथा भवति तथा स्तम्भस्य निखातभा- गादूर्ध्वं यजमानमुखपरिमितै स्तम्भाग्रे स्थापयेत् ।

---

१ घ. ङ. ॰नामीय' ।

३२