ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

तदेतत्सूक्तमृषिद्वारेण प्रशंसति—

तदु वासुकं ब्रह्म वै वसुक्रो ब्रह्मैत- दहर्ब्रह्मणेव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति ।

तदु तदपि “असत्सु मे” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १] इत्यादिसूक्तं वासुकम् । वसुक्राख्येन महर्षिणा दृष्टं वासुकम् । वसुक्रो महर्षिर्ब्रह्म वै परब्रह्म-स्वरूपं एतदभिज्ञत्वात् । एतदपि महाव्रताख्यमहर्ब्रह्मस्वरूपं तत्प्राप्तिहेतुत्वात् । अतो ब्रह्मस्वरूपेणैव वासुक्रेण सूक्तेन ब्रह्मस्वरूपमहः प्राप्नोति ।

पुनरपि प्रश्नोत्तराभ्यां प्रशंसति—

तदाहुरथ कस्माद्वासुक्रेणैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यत इति न ह वा एतदन्यो वसुक्रान्मरुत्वतीयमुदयच्छन्न विव्या- चेति तस्माद्वासुक्रेणैवैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते, इति ।

तत्तस्मिन्सूक्ते जिज्ञासवः पृच्छन्ति । सन्ति वेदे बहून्यृष्यन्तरदृष्टानि [सूक्तानि] । अथैवं सति तानि परित्यज्य कस्मात्कारणाद्वासुक्रेण [वसुक्रेण] दृष्टेनैव सूक्तेन मरु-त्वतीयशस्त्रं प्रतिपद्यते । न ह वा इत्यादिकमभिज्ञानामुत्तरम् । वसुक्रान्महर्षेरन्यः कश्चिदपि महर्षिरेतन्मरुत्वतीयाख्यं शस्त्रं नैवोदयच्छद्दाशतय्याः सकाशात्रैवोद्धृतवान् । नापि विव्याचायं प्रथमस्तृचोऽयं चानुचर इत्यादिद्विवेकमन्यो न कृतवान् । तस्माद्व-सुक्रेण संहितायाः सकाशाच्छस्त्रमुद्धृत्य विवेचितत्वात्तदीयेनैव सूक्तेन शस्त्रप्राप्तिर्युक्ता ।

पुनरपि प्रजापतिसंबन्धेन सूक्तं प्रशंसति —

तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै, इति ।

देवता विस्पष्टं निष्कृष्य यत्रोच्यते तन्निरुक्तं तद्विपरीतम् “असत्सु मे” इत्या-दिकं तादृशम् । न हि तदीयास्वृक्षु काचिदपि देवता नामग्रहपूर्वकं विस्पष्टं प्रतीयते, तस्मादनिरुक्तं प्रजापतिदेवताकमित्यवगत्य शंसेत् । प्रजापतिः प्रजापालको जग-दीश्वरः, स चानिरुक्त ईश्वरस्य कर्मप्रापितदेहाभावेनेन्द्रादिवन्निष्कृष्य मूर्तेर्वक्तुमशक्य-त्वात् । तस्मादनिरुक्तं सूक्तं तथाविधप्रजापतिप्राप्त्यै संपद्यते ।

तस्मिन्सूक्ते द्वाविंशत्या(द्वाविंश्या)मृचीन्द्रायेति पदं तत्प्रशंसति —

सकृदिन्द्रं निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, इति ।

तस्मिन्पादे “इन्द्राय सुन्वत्” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० २२] इत्येक-वारमिन्द्रं स्वनाम्ना निष्कृष्य ब्रूते । तेनेन्द्रवचनेन तत्सूक्तमिन्द्रसंबन्धिनः स्वरूपादप्र-च्युतं भवति । अतः पूर्वोक्तरीत्या प्राजापत्यत्वाद्दैन्द्रत्वं तच्छा(च्छं)सनेनोहनीयम् ।

---

१ क. ख. ॰पमेत॰ । २ क. ग. घ. ॰मिन्द्रः स्व॰ । ३ क. ग. घ. ॰न्धितः स्व॰ ।