ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

आशासते फलं कामयमानाय यजमानायोक्था शस्त्राणि प्रतिहर्यन्त्यपेक्षितं कामं प्रतिपादयन्ति । अत्रोक्थेति पदस्य विद्यमानत्वादेतदहरुक्थरूपमेवैतस्याह्नो रूपमु- क्थयुक्तत्वादूपसमृद्धं भवति । नामधेयमुपजीव्य सूक्तं प्रशंसति—

तदु कयाशुभीयमेतद्वै संज्ञानं संतनि सूक्तं यत्कया-
शुभीयमेतेन ह वा इन्द्रोऽगस्त्यो मरुतस्ते समजा-
नत तद्यत्कयाशुभीयं शंसति संज्ञात्या एव, इति ।

तदु तदपि "कया" [ ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० १ ] इत्यादिकं सूक्तं कयाशुभीयनामकं कया शुभेति पदद्वयस्य तत्र विद्यमानत्वात् । तद्यदेतत्कयाशुभीयं सूक्तमस्त्येतदेव संज्ञानं समीचीनज्ञानहेतुः । संतनि सम्यग्विस्तृतं च। एतेनैव सूक्ते- नेन्द्रादयो ये सन्ति ते सर्वेऽपि समजानत सम्यग्ज्ञानवन्तोऽभूवन् । तस्मात्कयाशु- भीयं शंसतीति यदस्ति तत्सम्यग्ज्ञानार्थमेव संपद्यते । आयुर्हेतुत्वेन पुनः प्रशंसति—

तद्वायुष्यं तद्योऽस्य प्रियः स्यात्कु-
र्यादेवास्य कयाशुभीयम्, इति ।

तदु तदेव सूक्तमायुषः कारणम् । तथा सति यो यजमानोऽस्य होतुः प्रियः स्यादस्य यजमानस्यार्थे कयाशुभीयमवश्यं कुर्यात् । सूक्तन्तरं विधत्ते—

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणायेति शंसति, इति ।

मरुत्वानित्यादिकं पञ्चर्चं सूक्तं शंसेत् । अत्र वृषभशब्दं प्रशंसति—

इन्द्र वृषभ इति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य
रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

हे इन्द्र त्वं वृषभः कामानां वर्षयिता समर्थ इत्येवं सूक्ते श्रूयते । इन्द्रस्य रूपं वृषण्वद्वै कामानां वर्षणयुक्तम् । ऐन्द्रमेतदित्यादि पूर्ववत् । ऋषिसंबन्धेन प्रशंसति—

तदु वैश्वामित्रं विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस, इति ।

तदु तत्सूक्तं विश्वामित्रेण दृष्टं विश्वस्य सर्वस्य जगतो मित्रमित्यनयैव व्युत्पत्त्या मुनिर्विश्वामित्रनामक आस । उत्तरत्राप्येतन्नामधेयमेव निर्वक्ष्यति—" यदस्येदं

---

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ।