ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख०४(८)] ऐतरेयारण्यकम् । ३५

. अ० १ ख० ४ ] इति। प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाऽऽग्नीध्रोऽच्छावाकश्चेत्येते होत्रकास्ते च ब्रह्मणा सहिता बृसीरधिरोहेयुः । तदधिरोहणं प्रशंसति—

समुत्सृप्य वा ओषधिवनस्पतयः फलं गृह्णन्ति तद्य- देतस्मिन्नहनि सर्वशः समधिरोहन्तीषमेव तदू- र्जमन्नाद्यमधिरोहन्त्यूर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति ।

ओषधयो ब्राहीधवाद्या वनस्पतयः पनसोदुम्बराद्यास्ते च सर्वे समुत्सृप्य सम्य- गुन्नता भूत्वा पश्चात्फलन्ति । तत्तथा सति यद्येतस्मिन्महाव्रतनामकेऽह्नि सर्वे ब्रह्मादय आसनान्यधिरोहेयुस्तत्तेनाधिरोहणेनेषमन्नमूर्जं तद्रसमन्नाद्यं भक्षणयोग्यप्रशस्तान्नं चाधिरूढा भवन्ति । तस्मात्क्षीरादिरसस्य शाल्याद्यन्नस्य च प्राप्त्यै तदधिरो- हणं संपद्यते । यद्यप्यवरोहस्य नायं कालस्तथाऽप्यारोहणप्रसङ्गाद्बुद्धिस्थावरोहणं विधातुं कंचि- त्पूर्वपक्षमुपन्यस्य दूषयति—

वषट्कृत्यावरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामपश्यते करोति, इति ।

होता वषट्शब्दमुच्चार्यानन्तरमेव प्रेङ्खादवरोहेदिति केचिदाहुस्तन्मतं नाऽऽद- रणीयम् । कुतः । भक्षस्यापचित्यर्थं हि प्रेङ्खादवरोहणं सा वा(चा)पचितिः पूजनीये भक्षे समागत्य निरीक्षमाणे सति कर्तव्या । यद्यप्यपश्यते भक्षस्यापचितिः क्रियेत तदा- नीमियमकृतैव स्यान्नहि वषट्कारानन्तर्यं भक्ष्यागमनस्यावसरस्तस्यानुवषट्कारादूर्ध्व- भावित्वात् । पुनरप्यन्यं पक्षमुपन्यस्य दूषयति—

निगृह्य भक्षमवरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामभ्युत्थाय करोति, इति ।

निगृह्य नितरां हस्ते गृहीत्वा पश्चादवरोहणमित्येतदपि मतं नाऽऽदरणीयम् । अवरोहलक्षणोपचारकालस्यातिक्रान्तत्वात् । अभ्युत्थायाविकृतेन समीप¹ प्राप्ताय याऽ- पचितिः सेयं कृताऽपि कालातिक्रमादकृतैव भवेत् । सिद्धान्तं दर्शयति—

प्रतिख्याय भक्षमवरोहेदेषा वा अपचितिर्यां पश्यते करोति तस्मात्प्रतिख्यायैव भक्षमवरोहेत्, इति ।

---

. १ ख. ॰मीपप्रा॰ ।