ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके--

निविदं दधाति प्रत्यक्षाद्ध्येव तदात्मन्वीर्यं धत्ते, इति ।
“प्र वो महे” इत्यादिकं सप्तर्चं सूक्तं तत्रेन्द्र एव नामै[?] तदाद्यादि[?] निष्के-
वल्यशस्त्रं प(पा)ठ्यम् । तत्रेदानीं निवित्संज्ञकं तदवशेषज्ञानं (?) प्रक्षिपेत् । इन्द्रो देवः
सोम पिन्वमान इत्यादिकं निवित्पदजातं निवित्संज्ञके संघे पठितम् । सूक्तगतासु सप्त-
स्वृक्षु चतस्रः पठित्वा तिस्रोऽवशेष्य मध्ये निविदं दध्यात्तत्तेन निवित्प्रक्षेपेण प्रत्य-
क्षाद्ध्येव मुख्यमेव वीर्यमत्र शस्त्ररूपे पक्षिणि संपादयति ।

तत्सूतगतानामृचां छन्दोद्वयं दर्शयति—
तास्त्रिष्टुब्जगत्यो भवन्ति, इति ।
आदौ पञ्च त्रिष्टुभ उत्तरे द्वे जगत्यौ । यद्वा प्रथमा सप्तमी चोभे जगत्याववशि-
ष्टास्त्रिष्टुभः । तदाहानुक्रमणिकाकारः—“प्र वो महे सप्त द्विजगत्याद्यन्तम्” इति ।
सप्तसु च्छन्दोद्वयविशिष्टास्वृक्षु निवित्प्रक्षेपं प्रश्नोत्तराभ्यां विशदयति —
तदाहुरथ कस्मात्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधातीति न ह वा
एतस्याह एकं छन्दो निविदं दाधार न विव्या-
चेति तस्मात्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधाति, इति ।
[ *प्रकृतस्याह्नो निविद्वैशिष्ट्यं त्रिधा विधत्ते—
तदेतदहस्त्रिनिवित्कं विद्यादृशो निविद्वालखिल्या निवित्रि-
न्निविदेव निविदेवमेतत्रिनिवित्कं विद्यात्, इति ।
सूक्तान्तरशंसनं विधत्ते —
अथ सूक्ते वनेन वायो न्यधायि चाकन्यो
जात एव प्रथमो मनस्वानिति , इति ।
शंसने फलविशेषं दर्शयति —
तयोरस्त्यन्ने समस्य यदसन्मनीषा इत्यान्नाद्यस्यावरुद्धयै, इति ।
अन्यासामृचां शंसनं सफलं विधत्ते —]

अथाऽऽवपनमेते अन्तरेणैन्द्रीणां दशतीनां त्रिष्टुब्जग-
तीनां संपन्नानां यावतीरावपन्ते तावन्त्यूर्ध्वमायुषो
वर्षाणि जीवन्त्येतेन हैवाऽऽवपनेनाऽऽयुराप्यते, इति ।

---

वनेन वा०—ऋ० सं० म० १० सू० २९ ऋ० १ । यो जातः प्रथमः०-
ऋ० सं० म० २ सू० १९ ऋ० २ ।
* एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलातिरिक्तो ग्रन्थः प्रकल्प्य मूलग्रन्थश्च मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यात्र निवेशितः
१ ख. ग. घ. ˚मकं त˚ ।