श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
पृष्ठ 202, कुल 811 में से
संदर्भ में पढ़ें१८६ आनन्दरामायणे [सर्गः ५]
अतः सोऽप्यस्य रामस्य कोविदारध्वजः स्मृतः । बाणध्वजाङ्कितरथमारुह्य ताटिकां वने ॥८४॥
जघानेकेन बाणेन तस्माद्वाणध्वजः स्मृतः । छिन्नं वज्रध्वजं दृष्ट्वा रावणेन स राघवः ॥८५॥
ध्वजेऽकरोद्वायुपुत्रं तस्मान्प्रोक्तः कपिध्वजः । रथे विमूर्च्छितं दृष्ट्वा रामो मातलिं तदा ॥८६॥
स्थितः स्वीयरथे दिव्ये तस्माच्च गरुडध्वज शुक्लायां हि पताकायां कोविदारोऽस्ति वै शुभः ८७॥
बाणःशुभोऽस्ति नीलायां हरितायां तु मारुतिः पीतायां गरुडो ज्ञेयः श्रीरामस्यदनोपरि ॥८८॥
चतुर्षु स्यन्दनेष्वेवं चत्वारः कीर्तिता ध्वजाः । कोविदारध्वजो रामः श्रीरामो मार्गणध्वजः ॥८९॥
कपिध्वजो राघवेन्द्रो भूपेशो गरुडध्वजः । एवं नामान्यनन्तानि प्रोच्यन्ते राघवस्य हि । ९०।
तस्माद्रामध्वजाः प्रोक्ताश्चत्वारश्च मया तव । वज्रध्वजाङ्कितरथे स्थित्वा रामेण संगरः ॥९१॥
कृतस्तस्माद्राघवेन्द्रं तं वदन्त्यशनिध्वजम् । अतो रामध्वजस्यैकमेव चिह्नं न विद्यते ॥९२॥
तस्मात्क्षिप्व मया प्रोक्ताश्चत्वारो रथध्वप्रियाः । कोविदाराङ्कितरथे सुमन्त्रः सारथिः स्मृतः ।९३।
बाणध्वजाङ्कितरथे सुमित्रूथः स्मृतः । वायुपुत्राङ्कितरथे सारथिर्विजयः स्मृतः ॥९४॥
रामस्य दारुकः सूतः स्यंदने गरुडाङ्किते । एवं शिष्य त्वया पृष्ट श्रीरामध्वजकारणम् ॥९५॥
तया पूर्वं मया तच्च तवाग्रेऽद्य निवेदितम् ॥९६॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे कुम्भोदरोपाख्यानं नाम पंचमः सर्गः ॥ ५ ॥
षष्ठः सर्गः
( पूर्वदेशके तीर्थोंकी यात्रा )
श्रीरामदास उवाच
ततो राघो विमानेन गत्वा किंचित् पश्चिमाम् । दिशं ययौ प्रयागं च त्रिवेणी यत्र वर्तते ॥ १ ॥
विष्णुदासने कहा कि आप ( रामदास ) ने रामकी चार ध्वजायें जो पहले कही थीं, उन्हें अब विस्तारसे कहें । श्रीरामदास बोले बाल्यकालमे रघुनाथजी अपने पिताके रथपर बैठेथे ७२-८३ । इसलिये वह रामका रथ कोविदारध्वज कहा जाता है । वाण-ध्वजासे चिह्नित रथपर बैठकर एक ही बाणसे वनमे ताड़काको मारनेके कारण वे बाणध्वज कहलाये । रावणके द्वारा वज्रध्वजा कटनेके बाद महावीर हनुमान्का ध्वजापर बैठानेसे वे कपिध्वज नामसे प्रसिद्ध हुए । रथमे मातलिको मूर्च्छित देखकर अपने रथपर गरुड़को बैठानेसे गरुड़ध्वज हुए । किस ध्वजामें किसका चिह्न है, सो बताते हैं। श्वेत पताकामें कोविदार, नील पताकामे बाण, हरितमें मारुति, पीत पताकामे गरुड़ । इस प्रकार रामजीके रथपर स्थित चिह्नोंको जानना चाहिए ॥ ८४-८८ ॥ इस तरह चारों रथोपर चार ध्वजायें मैने कहीं । कोविदार ध्वजावाले राम बाण ध्वजावाले श्रीराम ॥ ८९ ॥ कपिसे चिह्नित ध्वजावाले राघवेन्द्र और गरुड़से चिह्नित ध्वजावाले भूपेश । इस प्रकार रामचन्द्रके अनन्त नाम हैं ॥ ९० ॥ इसलिए मैने तुम ( विष्णुदास ) से रामकी चार ही ध्वजायें कहा है वज्रसे अंकित ध्वजावाले रथपर बैठकर रामचन्द्रजीने युद्ध किया था । राघवेन्द्र नामवाले रामको अशनिध्वज कहते हैं । रामचन्द्रकी ध्वजाका एक ही चिह्न नहीं है ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ इसलिए मैने छांटकर रामकी अति प्रिय ध्वजाओको ही कहा है । कोविदार ध्वजासे चिह्नित रथपर सुमन्त्र, बाणध्वजमे चिह्नित रथपर चित्ररथ और कपिध्वजसे अंकित रथपर विजय नामके सारथी कहे गये हैं । रामके गरुड़ांकित रथपर दारुक सारथी रहता है । इस प्रकार ओ तुम (विष्णुदास) ने श्रीरामकी ध्वजाका कारण पूछा, सो मैने आज तुमसे कहा है ॥ ९३-९६ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकांडे भाषाटीकायां कुम्भोदरीपाख्यानं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
श्रीरामदासने कहा- बादमें श्रीराम विमान द्वारा कुछ पश्चिम दिशाकी ओर जाकर प्रयाग पहुँचे ।