अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यंतरण है:

९१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ५ सू० १५ प्रतिपादयितुं शक्यते । असन्नेव स भवतीति बाधात् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तादिति च । तस्मात् कारणत्वेनापि श्रुतिविप्रतिषेधाद् ब्रह्म कारणं नेत्येवं प्राप्ते उच्यते समाकर्षात् । आकृष्यते स्वस्थानाच्चाल्यत इत्याकर्षः सर्वेष्वेतेषु वाक्येषु असदादिपदानां न निरात्मकत्वार्था उच्यन्ते । किंतु वैलक्षण्येन । भाष्यप्रकाशः। तमसः परस्तादिति असन्नेवेत्यत्र यथावेत्तृनिन्दया बाध एवमत्र तमःपरत्वकथनेन बाघादित्यर्थः । तस्मादिति अव्याकृतपदेनाव्यक्तस्य प्रधानस्य ग्रहीतुं शक्यत्वात् । श्रुतौ पक्षान्तरस्याप्यङ्गीकारा- दसदादिशब्दैर्ब्रह्मणः प्रतिपादयितुमशक्यत्वाच्च । शेषमतिरोहितार्थम् । अत्र समाधानं सूत्रकथन- पूर्वकं व्याचक्षते आकृष्यत इत्यादि । कारणत्वेनेति पूर्वस्मादनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवाद- रणीयम् । अतो नात्र श्रुतिविप्रतिषेधः । कुतः ? समाकर्षात् । आकर्षत इत्याकर्षः । समीचीनो निश्चयानार्थ आकर्षः समाकर्षस्तस्मात् । सामीचीन्यं व्युत्पादयन्ति सर्वेष्वित्यादि । किंतु वैलक्षण्येनेति एकश्रुत्युक्त रूपविलक्षणरूपान्तरमभिप्रेत्य श्रुत्यन्तरे तस्य तस्य शब्दस्य स्वार्थात् रश्मिः। श्रुताविति तद्धैक आहुरिति श्रुतौ । तर्हि असदादिपदैः कः प्रतिपाद्य इति चेच्छृणु असन्मृत्युरिति बृहदारण्यकादसच्छब्दप्रतिपाद्यो मृत्युः 'मेनेऽसन्तमिवात्मानम्' इति लोकोक्तासच्छब्दार्थो वा । आदिपदेन 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम्' इत्युक्तः सदसद्विलक्षणः पदार्थः कश्चित् । भाष्यार्थस्तु तस्माद्ब्रह्मणोपि विगानात् कारणत्वेन रूपेण श्रुतिमिरसदादिनिरूपकैः विरुद्धस्य प्रधानस्य प्रति प्रतिनिधिरूपस्य वेधात्प्रापणात् । अपिशब्देन पूर्वाधिकरणोक्ताभिरात्मन आकाश इत्यादिश्रुतिभिः वैरूप्यप्रतिपादिकाभिः श्रुतिप्रतिपाद्याद्विरुद्धस्य प्रधानस्य प्रति प्रतिनिधिरूपस्य प्रापणाच्च ब्रह्मकारणं नेति । न च श्रुतेर्विप्रतिषेधादिति भाष्ये षष्ठीतत्पुरुषाङ्गीकारात् तद्विरोध इति शङ्क्यम् । कर्मादी- नामपि संबन्धसामान्यविवक्षायां षष्ठ्येवेति षष्ठ्यङ्गीकारात् विप्रतिषेधपदेन बाधोक्तेश्च । इह तु बाधपदमतिहाय विप्रतिषेधपदमुक्तम् तदन्वर्थमित्येवं समर्थितम् । सूत्रकथनेति । व्याख्यातुमिति भावः । पूर्वं तु उद्देशमात्रम् । ब्रह्मैवेति जिज्ञासासूत्रादनुवृत्तम् । नात्रेति साध्यं तु भाष्यम् । एतदर्थं हेतुरूपाधिकरणावतरणात् । तथाहि ब्रह्मपक्षः न कारणमिति साध्यम् । श्रुतिविप्रतिषेधादिति हेतुः । अत्र ब्रह्मण श्रुतिविप्रतिषेधरूपत्वप्रसिद्धिः । स्वरूपासिद्धिमेद इत्याहुः । नात्रेति अत्र ब्रह्मणि न श्रुतिविप्रतिषेधः समाकर्षादिति पूर्वसूत्रादनुवृत्तश्चकारस्तदर्थः । वैदिकानामबाधितार्थक- वाक्यत्वसामिप्रेतत्वाच्चेति । अधुना व्याचख्युः आकृष्यत इतीति । समीचीनं विवृण्वन्ति निश्चयनार्थ इति यथा असदितिपदं स्वस्थानान्मृत्युरूपार्थात् प्रच्यव्यन्ते स आकर्षः स समीचीनः । लक्षणाद्यन्तरेण तृतीयाध्याये वक्ष्यमाणविरुद्धधर्माश्रयत्वनिश्चायनार्थः । सद्ब्रह्मासद्ब्रह्मेति सत्त्वासत्ते हि नकुलवद्विरुद्धौ धर्मौ तदाश्रयत्वनिश्चायनार्थः । 'न चासन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत्' इति श्रुत्युक्तासत्त्वं वेत्तरि स्यादिति शङ्क्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन वेतुरङ्गीकारात् । सामी- चीन्यमिति विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य लक्षणाद्यन्तरनिश्चायनार्थः । निश्चायनेत्यत्र नन्वादित्याहुः । सर्वेष्वित्यादीति । भाष्ये । न निरात्मकेति । निर्गतः सत्यदार्थ आत्मा यस्मात्तन्निरात्मकम् । 'असन्नेव स' इति श्रुतौ निन्दाश्रवणात् । किं त्विति नञर्थमूतवैलक्षण्येन । प्रकृते । नञर्थषट्कं प्राचीनानां तेषु विरोधितासरूपं वैलक्षण्यमादाय भाष्यार्थमाहुः एकेति । विरोचो नञर्थः अयं श्लक्ष्ण 966