अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

मुमुक्षवः परमात्म्यानर्हास्तेनया स्वात्मानं प्रकृतिप्राकृतेभ्यो विविच्य स्वरूपावस्थिता भवि- ष्यन्तीति तादृशार्थे परब्रह्मकारणतां परित्यज्य देवामरन्यायेन प्रकृतेरनादित्वं बोधयित्वा तथोक्तमित्येवं संकोचसहिष्णुत्वात् । न च तन्मूलभूतश्रुतेर्महर्षिप्रत्यक्षस्य वा विरोधः, महर्षे- र्वाक्यस्य तन्मूलश्रुतेश्च प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध एवार्थे तात्पर्यात् । अन्यथा देवहूतिं स्वमातरं प्रति सर्वतत्त्वयाथात्म्यमुक्तवदग्रे 'ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम्, अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा' इत्यादि न वदेत् । एतदेवाभिप्रेत्य मोक्षधर्मे, 'सांख्ययोगः पञ्च- रात्रं वेदाः पाशुपतं तथा, ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै' इति पञ्च- सिद्धान्तांल्लक्षकस्यैवोक्त्वा, 'सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते, यथागतं तथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः,' 'न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशाम्पते, तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः, निष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति वचो मम' इत्युक्तम् । यथागतमिति श्रुत्यवि- रुद्धम् । तथा चाज्ञानामर्थे संकोच इत्यर्थः । अथवा पाद्मोत्तरखण्डे भगवच्छिवसंवादे, 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहनाय' इति मोहनं प्रक्रम्य, 'मयि भक्ताश्च ये विप्रा भविष्यन्ति महर्षयः । त्वच्छक्त्या तान् समाविश्य कथयस्व च तापसान् । कणादं गौतमं शक्तिमुप- मन्युं च जैमिनिम् । कपिलं चैव दुर्वासं मृकण्डं च बृहस्पतिम् । भार्गवं जामदग्न्यं च दशै- तांस्तापसानृषीन् । तव शक्त्या समाविश्य कुरुते जगतोहितम् । त्वच्छक्त्या सन्प्रविष्टास्ते कपिलेत्यस्या अपि न विरोधः । सिद्धान्तान्तरत्वात् । प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध इति न चैकदेशिमतं विरुद्धमिति वाच्यम्, स्वगृहीतमतत्वेन विरुद्धत्वेऽपि स्वगृहीतत्वेन रूपेणाविरुद्धत्वात् । तात्पर्या- दिति जानातीच्छति यतत इति तात्पर्यं ज्ञानं कारणं ज्ञानं तु मुख्यैकदेशिसिद्धान्तयोः प्रणयना- दस्त्येव । अन्यथेति प्रत्यक्षश्रुत्यर्थे तद्विरुद्धैकदेशिमते च तात्पर्याभावे । इदानीं सर्वविध- सांख्यस्यानादरणीयता प्राप्नोति तथापि 'सांख्यो बहुविधः प्रोक्तस्त्रैविद्यैः सत्प्रमाणकः । अष्टाविंशति- तत्त्वानां स्वरूपं यत्र वै हरिः । अन्ये सूत्रे निषिध्यन्ते' इति शास्त्रात् 'अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम्'इति प्रतिज्ञाय 'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थः' इत्यादिनेकादशे भगवत्कृततत्सांख्या- द्वाष्टाविंशतितत्त्वानां स्वरूपं यत्र नवकं भवति । 'पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहंकारो नभोऽनिलः । ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव'इत्युक्तं भागवतं भवति तदतिरिक्तसांख्यस्य 'केचित् षड्विंशतिं प्राहुरितरे पञ्चविंशतिः । सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश'इत्युक्तस्य सूत्रेषु प्रत्याख्यानान्न त्रैलोक्यं सांख्यं प्रत्याख्यातमित्याशयेन सिद्धान्तान्तरकापिलं सांख्यमाहुः सर्वतत्त्वेति । पराचीनैरिति प्राकृतैः । 'पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्'इति श्रुतेः । निर्गुणमिति एकदेशिमत्वात्तन्निर्गुणपदम् । शून्याभाव- तुच्छादृश्यनिर्गुणादिपदानां सामानाधिकरण्यात् । महोपनिषदि 'एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्यो निर्गुणश्च'इति माध्वभाष्ये उक्तम् । अर्थरूपेणेति घटपटादिरूपेण शब्दार्थधर्मिणा भ्रान्त्यावभातीत्यर्थः ख्यातिबोधकम् । इत्यादीति ख्यातिबोधकं न वदेदि- त्यर्थः । एवं जानन्तीति मुख्यगौणसिद्धान्तेन न जानन्ति । तमेवेति सिद्धान्तद्वयप्रतिपाद्यमेव । ऋषिमिति ब्रह्माभिः सप्तर्षयः समिधः तेषु 'नारायणपरा वेदा' इति तस्य ग्रहणम् । श्रुत्य-