अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ४ सू० ६ . भाष्यप्रकाशः। तत आनन्दत्व इत्येवं द्वादशलक्षणफलसिद्धौ निष्प्रत्यूहं परमात्माभेदसिद्ध्या प्रणवप्रतिपाद्य- त्वं निगमितं भवतीति । एवं सजातीयद्वैते निराकृतेऽपि जगतोऽविद्यायाश्च विद्यमान- त्वाद् विजातीयद्वैतापत्त्या शुद्धाद्वैतसिद्धौ जीवोऽपि नित्यभिन्न एवाङ्गीकार्यः स्यादित्या- शङ्कां निवारयितुं जगतोऽविद्यायाश्च सद्रूपत्वेन ब्रह्माभेदमाह 'सत्तामात्रं हीदं सर्वं सदेव पुरस्तात् सिद्धं हि ब्रह्म न ह्यत्र किंचनानुभूयते नाविद्यानुभवात्मनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षि- ण्यविक्रियेऽद्वये' इति । हि यतो हेतोः सत्तामात्रमिदं सर्वं सृष्टिपूर्वकाले सदेव । यथा पृथुबुध्नोदराद्याकारा वस्तुतो मृद्धर्मा इति घटादयो मृन्मात्रत्वान्मृदेव, तथा सति हि नि- श्चयेन विकारस्य व्यवहारार्थतया वस्तुतः सदात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वं सिद्धम् । हि यतो हेतोर्यत् सविक्रियं तदादावन्ते चाविक्रियम् । अत एतस्य सत आद्यन्तावस्थाविचारे यत् किमपि कार्यमविद्या च तत् सत्त्वेनैवानुभूयते, न तु प्रतिनियतेन तेन तेन रूपेणातो विजातीय- द्वैतस्याप्यभावाच्छुद्धाद्वैतसिद्धिरित्यर्थः । तदेतत् स्वयमनुभवँस्तानप्युपदिशति 'पश्यतेहापि रश्मिः। व्यवस्थापितम् । प्रत्यक् चासावेकरस इति । अन्यथा स्वरूपलक्षणेषु प्रत्यक्पदं पठितं स्यात् । अयमेवेति प्रत्यगेकरस एव । एकरसस्य ब्रह्मत्वं प्रसिद्धम् । हेतुरिति विशेष्यस्य हेतुगर्भत्वात् । हेतुर्मुख्यवृत्त्या प्रणवप्रतिपाद्यत्वे । विपरीतक्रमेणाहुः एतेनेति । प्रयोजनं तु पाठक्रमोक्त एव । आनन्दत्व इति सिद्ध इति पूर्वेणान्वयः । एवं सजातीयेति मुख्यया वृत्त्या प्रणवप्रति- पाद्यत्वेन साजात्यं तेनाभेदेऽद्वैतं विवक्षितम् । अविद्याया इति विद्याविरुद्धा संपत् । अतो जगतो- विद्यायाश्चासत्त्वं भावनामात्रतो विषया नाशाच्च निरूपणीयमतः सद्रूपत्वं तेनेत्यर्थः । सत्ता- मात्रमिति । चिदानन्दावग्रे वक्तव्यौ । चिदानन्दयोः प्रच्छन्नत्वात् । अत उक्तम्, इदमिति । इदमस्तु प्रत्यक्षगे रूपमिति युक्तम् । सदेवेत्येवकारेण प्रच्छन्नव्यवच्छेदः । वस्तुतो मृद्धर्मा इति । ननु तन्तुकपालादिधर्मा न तु मृद्धर्माः । मृदित्युपलक्षणं ज्ञेयम् । घटादय इत्यग्रे उक्तेः मृदादि- धर्मा इति चेन्न । तन्तुकपालादिधर्मत्वे 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्' इत्युक्तब्रह्मरूपत्वत्यागापत्तेः । एवं तु तन्तुकपालाद्याकारा घटाद्याकाराश्चेश्वरस्येति 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति श्रुतेः सत्यधर्मा इत्यर्थः । घटाद्यभेदोपादानाय मृत्त्वेनोपादानमतो वस्तुप्राप्य प्रत्यक्षाश्च मृद्धर्माः । सिद्धं हि इत्यादिश्रुतिं विवृण्वन्ति तथा सति इति । वस्तुत इति भेदत्यागेन । न ह्यत्र इत्यादिश्रुतिं विवृण्वन्ति हि यत इति । सविक्रियमिति जगत् । अविक्रियमिति अव्यक्तरूपम् । 'अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनानि' इति वाक्यात् । आद्यन्तावस्थेति । तेनाविचार- दशायामेतद्गतसदासत्त्वेन प्रतीतावपि न क्षतिरिति बोधितम् । अविद्या चेति । मायाविद्ययोस्तु मायाचिदंशस्य शक्तिरिति जगत्स्वभावात्तु विद्यायाश्चासत्त्वाभावाच्च सत्त्वेनानुभवनिरूपणं प्रास- ङ्गिकमित्यविद्यामात्रग्रहणम् । सत्त्वेनैवेति । प्रच्छन्नचिदानन्दव्यवच्छेदक एवकारः । 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुत्याहुः न तु प्रतीति । तेन तेनेति घटत्वादिरूपेण । स्वगतद्वैतस्यानन्दचिद्धनमन्तरासंभवा- द्ब्रह्मवादमुपदिदेशेत्याहुः तदेतदिति । स्वयं ब्रह्मा । तान् शुद्धाभेदजिज्ञासून् देवान् उप- दिशतीति वेदान्तव्याख्यानत्वाद्भोगमात्रं दिश अतिसर्जने अतिसर्जनं दानम्, उपददाति । पश्यत 1102