अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः । वक्तुमशक्यत्वात् । शक्यत्वाभ्युपगमे तर्कवदप्रतिष्ठया सर्वसन्मार्गविप्लवप्रसङ्गात् । किंञ्चात्रेदं वाक्यमुपक्रम्य उक्त्वाग्रे 'कथमसतः सजायेतेति सत्वेव सोम्येदमग्र आसीत्' इति सत्पदेन इदमा च सतः कार्यत्वं श्राव्यते । यदि शुक्तिरजतवत् कार्य स्यात्, सजायेतेति सत्पदमिदंकारश्च कुप्ये- ताम् । किंचाग्रे, 'तदैक्षत, बहु स्यां प्रजायेय' इतीक्षणपूर्विका स्वस्यैव बहुभवनरूपा नानाविधजनन- हेतुका च सृष्टिः श्राव्यते । यदि चोक्तविधं कार्य स्यात् तदा तस्य मिथ्यात्वेन स्वप्रतियोगित्व- बोधकउत्तमपुरुषप्रयोगश्च कुप्येत । किंचाग्रे, रश्मिः । शक्यत्वेति । सर्वेति सर्वमार्गतर्कप्रतिष्ठया सर्वोत्त्यादिः । एवं श्रुतिविरोधं परिहृत्य श्रौतपदविरोधं परिहरन्ति स्म किंचात्रेत्यादि । इदं वाक्यं वाचारम्भणवाक्यम् । स्वप्रति- योगीति स्वमात्मा तत्सादात्म्यसंबन्धबोधकः । उत्तमेति स्वनिष्ठसत्तानुकूलव्यापारवानहं बहुसत्ताघटितः स्यामित्युत्तमपुरुषः । किंचाग्र इति । 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति । तत्तेजोऽसृजत तत्तैज ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेय' इति । अत्र सम्बद्धार्थः यथाकथंचिज्ज्ञापयितुम् 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यधिकरणन्यायेन ईक्षितलिङ्गेन तेजःपदवाच्यं ब्रह्म तेन सत्यदायौ वैश्वानराधिकरणोक्तोपिः । 'समानाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति । तया च सुबोधिनी । अत्र तर्हि अग्निरिति । अग्रे 'ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहि' इति । तासामीक्षितिसंबन्धः स्पष्टः । आरुणेरुत उक्तेः । अग्रेक्षत्यनुवृत्तिर्बृहदारण्यके 'अन्नं बह्म इत्येके' इत्यत्रैकपदमन्वयार्थकमिति । अग्रे 'तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमु- द्भिज्जम्' इति । अत्र व्याख्याकृद्वयेत्याह स्म पूर्वाध्यायोक्तमृतान्याह । सुगमं तत् । अथेत्थमनध्याहारे तु तृतीयस्कन्धषष्ठपञ्चमाध्यायमनुसंधेयम् । तदा तत्रिवृत्कृतदेवतारूपास्तेजआदयः । एषां भूतानां तेज- आदीनां निमित्तकारणकासमवाय्यपेक्ष्यमाणानाम् । सतो महतः सृष्टुः । तेज ईक्षितृत्वगुणविशिष्टं जातं तदण्डस्थितं 'द्वितीयं खण्डसंस्थितम्' इति वाक्यात् । न चैकस्य जन्यजनकभावो विरुद्ध इति वाच्यम् । अण्डजं सत्त्वरजआदिरूपेऽण्डे महत्तत्त्वरानन्दमयात्मकरूपानिमित्तमात्राज्जाते यत् 'वीर्यमाधत्त वीर्यवान्' इतिवाक्योक्तं वीर्यं तदण्डजं समवायिकारणं जनकम्, जन्यं तु तेजोम्ब्यादि । अष्टमासनिपीत- तोयस्य वर्षाकाले मोकस्मरणात् । 'सूर्योर्मिभिः सूर्यः' इति ब्राह्मणादुभयोरेकस्योक्तिर्न विरुद्धा । संहिता- तृतीयाह्वकोषा वयःसृष्टिरुक्ता । सर्पसृष्टिस्तु 'शब्द इति चेत्' इति सूत्रे । दीक्षितादसृष्टिः । ( सूर्यस्य प्रकाश इति प्रयोगात्तेजः कार्यरूपमपीति वक्तव्यम् । नन्वेवं तेजः प्रकाश इत्येवमानमपीति चेन्न । ईक्षितृत्ववैशिष्ट्येनालौकिकत्वात् ।) 'एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्' इति वाक्या- द्वीजपदम् । अस्य पुंसो वीर्यं जलम् । नारिकेलफलवदण्डमिति । आप ईक्षितृत्वगुणविशिष्टा जाताः । ताः सर्वप्राणरूपा जीवाः । 'आपोमयः प्राणः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'तृतीयं सर्वभूतस्थम्' इति वाक्यात् । वक्ष्यति च 'अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्त्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रे- भ्याहन्याज्जीवन् स्त्रवेत्स एव जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठत्यस्य यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति' इत्यन्वयव्यतिरेकादुक्तौ । इदं जीवजम् । 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति श्रुतेर्बीजमन्याप्तामपां तेजोनिमित्तम् । अन्नं नेक्षितृत्वविशिष्टम् । विष्णुरूपत्रया- मन्तरम् । 'पृथिवी वा अन्नम्' इति श्रुतिः । 'पृथिव्या ओषधयः ओषधिभ्योऽन्नम्' इति श्रुतेस्त्रैकार्येषूद्भिज्जम् १. सत्वेवेति क्वचित् पाठः । 1126