अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. तर्काप्रतिष्ठानादिति निराकृतमेव । न चास्मिन्नपि सूत्रे मिथ्यात्वार्थः सम्भवति । भाष्यप्रकाशः। तद् दूष्यते । अतस्तत्र केवलतर्कमूलत्वम् । तच्च सूत्रकृता तर्काप्रतिष्ठानकथनादेव निरा- कृतमिति तदेव मानमतो न तन्निरासे तदाशयः । किंतु मिथ्यावादनिरास एवाशय इत्यर्थः । ननु सूत्रे तदनन्यत्वमुक्तं, तच्चाभेदपर्यन्तत्वाभावेऽपि भेदव्यासेधमात्रादुपपद्यते । स च कार्यस्य मिथ्यात्वादतः कथं मिथ्यावादनिरासार्थमस्यारम्भ इत्युच्यते इत्याशङ्कायामाहुः न चेत्यादि । इदं हि सूत्रं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञेति सूत्रोक्तार्थदृढीकरणाय प्रणीतम् । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारार्थत्वाद् भेदवादपरिहारार्थत्वाद्वा । उभयथापि प्रतिज्ञादृष्टान्तश्रुती एवास्योपजीव्ये । तद्यदि सर्वमेव न स्यात्, किमेकविज्ञानेन विज्ञायेत । किंच । विज्ञानं हि भगवतैकादशस्कन्ध एवं लक्षितम् । 'एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् । आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यदन्वियात् । पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्' इति । तत्र पूर्वलक्षणं सांख्यानुसारि, द्वितीयं ब्रह्मवादानुसारि, उभयथापि विशिष्टज्ञानात्मकं रश्मिः । तदेव मानमिति शब्दात्मकं तर्काप्रतिष्ठानसूत्रमेव मानम् । तन्निरासे भेदवादनिरासे । एवेति । एवकारेण भेदवादव्यवच्छेदः । अतो भेदवादो भाष्ये न निराकृतः । भेदवादनिराकृतिरेव प्रासङ्गिकी तु भवत्येव यत्र कुत्रचित् । यथोक्तं नृसिंहतापनीये सा अग्रेऽपि अभेदपर्यन्तेति । वृत्त्यन्तर्गतत्वादिति भावः । नन्वस्त्वेवं वृत्तौ तथापि कारणस्यान्यत्वाभावरूपेऽर्थे भेदव्यासेधावधारणादुपपद्यते । स चेति भेदव्यासेधः । विशेषदर्शनेन रजतत्ववत् भिन्नकार्यस्य मिथ्यात्वात् । अत इति । मिथ्यार्थस्य वृत्त्यन्तर्गतत्वेन पृथक्त्वाभावप्रयुक्ता वक्तव्यत्वात् । प्रकृतिश्चेति । गताध्यायसमाप्ताविदम् । को हेतुरत्रेत्यत आहुः श्रुतिविप्रतीति । अन्यथा पदार्थाव्याप्तिः । प्रसंगमाहुः भेदवादेति । वृत्त्यन्तर्गतत्वेऽपि शिष्टादृतत्वात्प्रसंगः । निराकृतिश्च प्रासंगिकी । प्रतिज्ञेति । एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानबोधिका प्रतिज्ञाश्रुतिः । मृत्पिण्डादिप्रतिपादिका दृष्टान्तश्रुतिस्ते एव विषयावित्यर्थः । तथाच प्रकृतिसूत्रात्प्रतिज्ञादृष्टान्तावनुवर्त्यादिपदार्थे निवेश्य तदन्यत्वे हेतू इति वक्तव्यं । पदार्था- व्याप्तिपरिहाराय उपजीव्ये कारणे । श्रुतिविप्रतिषेधस्तु प्रतिज्ञावाक्ये सर्वविज्ञानं । दृष्टान्तवाक्ये सर्वमिथ्येति । तस्य परिहारमाहुः तद्यदीति । विज्ञायेतेति । अतो न मिथ्यात्वार्थः संभवतीति भाष्येणान्वयः । अतः सर्वं न मिथ्येति 'एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम्' इति तस्य यदि परिहारः । एक- विज्ञानेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किंचेत्यादिना । एकविज्ञानेऽत्र ग्राह्यविज्ञानं हि । एकादश इति । एकोनविंशे । एतदेव हीति । अत्रार्धेन विज्ञानमिति श्रीधरस्वामी । भावानां त्रिगुणात्म- कत्वकथनाच्छ्लोकेन सांख्यानुसारिलक्षणं । तथैकेन येन ब्रह्मणा भावानां स्थित्यादीन् पश्येदिति यत् एतदेव हि विज्ञानं । कुतस्तर्हि स्थित्यादीत्यत आह त्रिगुणात्मनामिति । प्रकृत्यात्मकत्वा- त्प्रकृत्या तथा पश्येत् । ब्रह्मवादानुसारिलक्षणमाह आदाविति । आदिमध्यावसाने कार्या- त्कार्यान्तरम् । अस्ति-भाति-प्रियत्वेनान्वियात् । तत्प्रतिसंक्रामे कार्यलये यच्छिष्येत तदेव सदिति । सांख्यानुसारीति । प्रधानाज्जगज्जायत इतीति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । ब्रह्मवादेति । समन्वयाधिकरणसिद्धत्वात् । विशिष्टेति । जगत्प्रकृतिः । जगद्ब्रह्मेति विशिष्टं ज्ञानम् । 1134