अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १७ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकारणमेव, न व्यतिरेकेण तूष्णीमव- भाष्यप्रकाशः। न चैवं सति प्रवचनसूत्रस्थयुक्तेर्दूषणात् तथा स पुनः प्रत्यवस्थास्यतीति शङ्क्यम् । क्षीरस्य जीव- हेतुत एव प्रस्रवणेन तस्य दृष्टान्तस्य शिथिलतया तेन प्रत्यवस्थानाभावस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । तस्माद्युक्तमेव तद्व्याख्यानम् । यत् पुनर्न चाम्बुनोऽत्यन्तमनपेक्षा निम्नभूभ्याद्यपेक्षित्वात् स्यन्दनस्येति समाधानम्, तन्नु सिद्धान्तिनश्चेतनसापेक्षताभिप्रायवतो निम्नभूमिसापेक्षताया अनभि- प्रेतत्वात् पूर्वपक्षिणोऽपि निरपेक्षतां प्रतिपादयतोऽनभिप्रेतत्वाच्चोभयवादिसंमतमतस्तदुभयमना- दृत्यैवं व्याख्यातमित्यर्थः ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥४॥ प्रकृतेः कर्तृत्वं दूषयित्वा तस्याः स्वतःपरिणामं दूषयति व्यतिरेकेत्यादि । अत्रापि नानुमानमित्यस्यानुषङ्गः । तद् व्याकुर्वन्ति प्रधानेत्यादि । रश्मिः। पाने च सर्वदा' इति श्रुतेः । 'एकमस्र' साधारणम्' इतिसप्तान्नब्राह्मणश्रुतेः । यच्छान्तिकरं सर्वैरद्यते तदेकम् । अस्येत्यस्य सर्वसत्त्ववर्गस्येत्यर्थः । अतो भिन्नेति सूत्रद्वयार्यादस्मिन्सूत्रे व्यासाभिप्रेत- त्वात् प्रवृत्तिसूत्रमात्रार्थोद्धेयं युक्तिरिति । तथेति पुरुषलोकोपकारकत्वेन प्रवृत्तिसूत्रमात्र- विषयत्वेन च व्याख्यानम् । प्रवचनेति सांख्ये तु स्वभावचेष्टितं प्रवचनसूत्रेऽचेतनत्वेऽपीत्यनेन साधारणासाधारणचेतनत्वनिषेधात् । अत्र तु साधारणचेतनत्वमनादृत्यासाधारणमेव चैतन्यमङ्गीकृत- मिति तवेदं दूष्यज्ञानं स्यात् तदा मन्मतं दूषितं स्यातू तु दूष्यज्ञानाभावान्न मन्मतं दूषितमिति युक्तेः । स इति साङ्ख्यः । प्रत्यवेति । 'समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यस्मैकपोसंप्रसृहाद्विचक्षतेरात्मनेपदं भवतीत्यर्थस्यापि सुवचत्वादुपसर्गद्वयविशिष्टात्तिष्ठतेः परस्मैपदम् । विच्छिन्ने पक्षीपुच्छादौ चेतन- त्वदर्शनाद्धेनुशरीरगतमपि क्षीरं चेतनं ततः प्रस्रुतमपि चेतनमिति पयसि चेतनत्वं मन्यमाना आहुः क्षीरस्येति । तेनेति दृष्टान्तेन स्वभावप्रवृत्तिमत्क्षीरेण । अर्थत इति प्रधानप्रवृत्तिः केवला- चेतनधर्मः प्रवृत्तित्वात् क्षीरस्वभावप्रवृत्तिवदित्यस्य दृष्टान्तार्थः क्षीरं चेतनमिति तत एव सिद्धत्वात् । तदित्यम् । क्षीरस्वभावप्रवृत्तिर्न केवलाचेतनधर्मः प्रवृत्तित्वात् । तव मतेऽम्बुप्रवृत्तिवदित्यनेनानु- मानेन विरुद्धत्वात् । 'साध्याभावसाधको हेतुर्विरुद्धः' इति । अनपेक्षेति स्वभावेतरानपेक्षेत्यर्थः । द्वितीयस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत्पुनरिति । समाधानमिति सांख्यैरम्बुनः स्वभावप्रवृत्तावन- पेक्षत्वे स्वीकृते सापेक्षत्वाय शंकराचार्यकृतं समाधानम् । पूर्वपक्षिण इति सांख्यस्य । उभयमिति व्याख्यानान्तरं समाधानं च । इत्यर्थ इति तथा च भाष्ये द्वितीयस्येत्यस्याम्बुन इत्यर्थः । उप- संहारदर्शनसूत्रे क्षीरशब्दोऽन्यविषयोऽविरुद्धव्याख्यानः । रामानुजभाष्येप्येवम् ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ कर्तृत्वमिति प्रवृत्तिः कृतिः कृतिमत्त्वं कर्तृत्वमित्यत्र कर्तृलक्षणे कृतिमत्वं कृतिंरतः 'प्रवृत्तेश्च' इति सूत्राच्चानुमानं कर्तृप्रवृत्त्यभावात् । प्रवृत्तिमत्तः कुलालादेः कर्तृत्वात् । परिणाममिति । अभिन्ननिमित्तोपादानत्वेनोपादानकारणं निरूपणीयं परिणामिनि तादात्म्यसंबन्धेन समवायस्थानीयेन परिणामात् । नानुमानमिति समवायित्वेन सांख्याभिमतमनुमानं न समवायि, अनपेक्षत्वात्कार्यव्यतिरेकेणानवस्थितेः, यद्येवं १ ब्र० सू० २० 1189