अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

११० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ अ० ७ सू० ३७ पतिर्भवेदीश्वरस्तस्माद् भिन्नस्तथा विषमकरणाद् वैषम्यनैर्घृण्ये स्याताम् । कर्मापे- भाष्यप्रकाशः। ‘रोचकं च काचकं चैव कुण्डलं च शिखामणिः । भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्राषट्कं प्रचक्षते । आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते । मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः । भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति’ इत्यादिकमाहुः । तथा कालामुखा अपि कपालपात्रभोजनशवभस्मस्नानतत्प्राशनलगुडधारणसुराकुम्भ- स्थापनतदाधारदेवपूजादिकमैहिकामुष्मिकसकलफलसाधनमभिदधति । तथा शैवा अपि 'रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके । कपालं भस्मना स्नानम्' इत्याद्याहुः । तथा केनचित् क्रियाविशेषेण विजातीयानामपि ब्राह्मण्यप्राप्तिमुत्तमाश्रमप्राप्तिं चाहुः । 'दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात् । कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानवः' इति । पाशुपतशास्त्रमपि पशुपतिनेश्वरेण प्रणीतं पञ्चाध्यायी । तत्र पञ्च पदार्थाः ख्याप्यन्ते । कारणं, कार्यं, योगो, विधिः, दुःखान्तः, इति । कारणमीश्वरः । कार्यं प्रधानं महदादि च । योगोऽप्योङ्कारादि ध्यानधारणादिः । विधिश्चिपवणस्नानादिः । गूढचर्यावसानो दुःखान्तो मोक्षः । पशवः संसारिण आत्मानस्तेषां पाशो बन्धनम् । तद्विमोक्षो दुःखान्तः । पाशुपतवैशेषिक- नैयायिककापालिकानां मुक्त्यवस्थायामाशेषविशेषगुणोच्छित्या पाषाणकल्पा आत्मानो भवन्ति । सांख्यशैव्योश्चैतन्यस्वभावास्तिष्ठन्तीति भेदः । ईश्वरं निमित्तकारणं मन्वानानामयमाशयः । चेतनस्य स्वस्वविज्ञातुः कुलालादेः स्वस्वकार्ये कुम्भादिरूपे निमित्तत्वमात्रं दृष्टं, न तूपादा- नत्वमपि । अत ईश्वरोऽप्यधिष्ठाता जगतो निमित्तमेव, न तूपादानम् । एकस्यैकस्मिन्नेव निमित्तत्वोपादानत्वयोर्विरुद्धत्वादिति प्राप्तम् । तत्रेदमभिधीयते ॥ पत्युरसामञ्जस्यादिति ॥ किमसामञ्जस्यमित्याकाङ्क्षायां विवृण्वते पतिर्भवेदित्यादि । ननु वैषम्यनैर्घृण्यसूत्रे कर्मसापेक्ष- त्त्वेन स्वयमेव दोषः परिहृत इति कथं तत्कृतमसामञ्जस्यमिहोद्भाव्यत इत्यत आहुः कर्मेत्यादि । तत्र हि, 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति' इति, 'एष उ एव साधु कर्म कार- यति' इत्यादिश्रुतिसिद्धं विरुद्धधर्माश्रयत्वं ख्यापयितुं तथोक्तम् । एते तु न तथा वदन्ति, रश्मिः। हैरण्यगर्भाः । तदुक्तं मोक्षधर्मे 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता' इति वाक्यम् । काचकमिति । अत्र पूर्वमक्षरत्रिकात्मकं पदं पुराणे मृग्यम् । रामानुजभाष्ये तु कणिका रुचकं चैवेति यज्ञोपवीतमिति च पठ्यते । काचकं सिद्धान्तविशेषः । इत्यादिकमिति आदिशब्देन तच्छास्त्रप्रसिद्धं ग्राह्यम् । इत्याद्याहुरिति । शैवागमप्रसिद्धम् । ओङ्कारेति सामान्ये नपुंसकम् । त्रिसवणेत्यत्रापि । गूढेति । गूढचर्यायामवसानं यस्य 'पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चिति- शक्तिरिति' सूत्रम् । अत्र पञ्चपदार्थाः पशुपशविमोक्षणायेत्याहुः पाषाणेति । 'अहल्या पाषाण' इत्यु- क्तिवन्न । एकस्येति कारणस्य । एकस्मिन् कार्ये । पतिर्भवेदिति तस्माद्भिन्न उपादानात् । विषम- करणं कुष्ठाद्यादेर्बोध्यम् । न तु काणेन्ध्यादेर्भग्यादेश्व स्वस्वरूपत्वात्कार्यस्य । वैषम्येति प्रथमपादस्थं सूत्रम् । विरुद्धेति कर्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वरूपविरुद्धेत्यर्थः । तथेति विरुद्धधर्मीश्रयत्वम् । 1282