अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७३ व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ सिद्धं दृष्टान्तमाह। यथा चम्पकादिगन्धश्चम्पकाद्यव्यवहितस्थलेऽप्युपलभ्यते । भाष्यप्रकाशः। व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ ननु गुणस्य स्वाश्रयाधिकदेशवृत्तित्वं क्वाप्यदृष्टं कथमत्र कल्पयितुं शक्यमिति शङ्कायामिदं सूत्रं प्रवृत्तमित्याशयेन तदवतारयन्ति सिद्धमित्यादि । सिद्धमिति लोकवेदसिद्धम् । तथाच व्यतिरेकश्चैतन्यप्रभयोः स्वाश्रयाधिकदेशवृत्तित्वं गन्धस्येव लोकवेदानुसारेणाऽवगन्तव्यमिति सूत्रार्थः । लोकानुसारं विवृण्वन्ति यथेत्यादि । नचात्रापि चम्पकाद्यवयवनिर्गमादेवोपपत्तौ न गन्धस्य स्वाश्रयाधिकदेशवृत्तित्वसिद्धिरिति वाच्यम् । विद्वन्मण्डनोक्तदिशा तद्दूषणस्यावगन्तव्यत्वात् । तथाहि दृश्यते विविधचर्मपुटवेष्टितस्यापि मृगमदस्य गन्धोपलम्भो वणिक्सार्थेषु । नहि तत्र तदवयवनिर्गमापूर्वतरप्रवेशौ संभवतः । न चापूर्वतरप्रवेशस्यासंभवेऽप्यवयवनिर्गमस्त्वनिवार्यः । ततो भारापगमस्यानुभवसाक्षिकत्वादिति वाच्यम् । तथा सति गन्धोपलम्भसमये प्रसारितमुखस्य तद्रसोपलम्भापत्तेः । तेषामवयवानां योग्यत्वात् । अन्यथा गन्धोऽपि नोपलभ्येत । गन्धस्यैवोपलम्मे नियामकाभावाच्च । नन्वदृष्टमेव तथेति चेत् । अहो गौरवभीतिर्वावदूकस्य, यदवयवनिर्गमं, पुनस्तदवयवपूरणं, तद्धेतोरदृष्टस्य च कल्पनं, रसानुभवप्रतिबन्धकादृष्टान्तरस्य च कल्पनं वदतोऽप्यसङ्कोचस्तुण्डस्य, गन्धाति- रिक्तेतिमात्रकथने च संकोचः । ननु मास्त्वदृष्टकल्पनं, तथापि त्रुटौ रूपसेव तेषु गन्धस्यैवोद्भूत- रश्मिः। व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ अत्रेति प्रभायाम् । लोकेति गन्ध आयातीति लोको वदति । वेदस्त्वग्रे 'दूराद्गन्धो वाति इति । लोकवेदेति । सिद्धं दृष्टान्तमिति भाष्याद्वि- वृत्तेर्गन्धशब्दस्य सिद्धे गन्धे शक्तिः शक्तिग्रहम्' इति वाक्यात् । भाष्य एव कुत इति चेन्न । सिद्धासिद्धलाक्षणिकदृष्टान्तेष्वस्य ग्रहणं व्याख्यानौचित्या । यथानेकार्थसंकटे काव्यप्रकाशे औचित्या निर्णयः । यथा 'पातु वो दयितामुखम्' इति । साम्मुख्ये इति । 'मुखं निःसरणोपाये मुखे च' इति विश्वः । तथा च लोकवेदानुसारेण सिद्धस्य गन्धस्येवावगन्तव्यमिति सूत्रार्थ इत्यर्थः । विवृण्वन्तीति उपलभ्यत इत्यन्तेन विवृण्वन्ति स्म । यथेत्यादीति । नन्वदृष्टार्थे कथं लौकिक- दृष्टान्तप्रवृत्तिरित्याशङ्कां निरस्यन्तो वेदानुसारं विवृण्वन्ति स्म वेदोक्तत्वादिति भाष्ये । पुण्यस्य कर्मण इत्यस्य कर्मकाण्डे कर्मब्रह्मणो जातस तादृशद्रव्यस्योग्रगन्धस्य लशुनादेरित्यर्थः । अन्यथेति भाष्यमिति संक्षेप इत्यन्तेन व्याकुर्वन्तस्तन्वते स्म न चात्रेति । तत्रेति विविधचर्मपुटवेष्टिते । अपूर्वों न विद्यते पूर्वं श्रवणं यस्य सोऽपूर्वः । तेषामवयवानां प्रवेशश्च तौ । तत इति विविधचर्मपुटवेष्टितमृगमदात् । इदमुपलक्षणं काष्ठाद्यावृतकर्पूरादेः । 'कृष्णमरीचसाहित्ये तु नावयवनिर्गमः । योग्यत्वादिति उद्भूतगन्धवत्त्वादुद्भूतरसवत्त्वाच्च । अन्यथेति रसस्यानुभूत- त्वाङ्गीकारे । तथेति रसानुपलम्भप्रतिबन्धकम् । गन्धातीति इतिः प्रकारवाची । अत्र च गुणारम्भस्य गुणिमात्रवृत्तित्वमिति नियमे गन्धातिरिक्तप्रकारमात्रकथने । तथा चोक्तगौरवापेक्ष- योक्तनियमे गन्धातिरिक्तगुणारम्भस्य गुणिमात्रवृत्तित्वमित्येवं गन्धातिरिक्तविशेषणमुचितं लाघवादि- त्यर्थः । त्रुटाविति अणुके । तत्रैव नैयायिकानां त्रुटिरिति व्यवहारात् । श्रीभागवते तु त्र्यणुकत्रये १. मेचक । १० ब्र० सू० २० 1369