अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१०० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० ३१ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ व्यपदेशदशायामपि आनन्दांशस्य नात्यन्तमसत्त्वम् । पुंस्त्वादिवत् । यथा पुंस्त्वं सेकादिसामर्थ्यं बाल्ये विद्यमानमेव यौवने प्रकाशते तथा आनन्दांश- स्यापि सत एव व्यक्तियोगः ॥ ३१ ॥ भाष्यप्रकाशः। अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयो योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादौ तस्य विज्ञानमयत्वं तु ज्ञानां- शत्वाज्ज्ञानप्रचुरत्वं, न तु बुद्धिमयत्वं, तदनभिमानेऽपि ज्ञानप्राचुर्यस्य मुक्तेषु सिद्धत्वात् । विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय इत्यत्र प्रायपाठबलेन विज्ञानपदस्य बुद्ध्याख्यकरणवाचकत्वेऽपि न सर्वत्र तथात्वं, गमकाभावे तथादृतुमशक्यत्वात् । अत्रापि बुद्धिमयत्वं, बुद्धिप्रचुरत्वं, तदपि बुद्ध्याधीनव्यवहारत्वमेव । प्रायपाठेन तथा निश्चयात् । न तु बुद्धिगुणसारत्वम् । तस्य दूषितत्वात् । नापि बुद्ध्याधीनाखिलव्यवहारत्वम् । यावत्संसारमेव बुद्धिसंसर्गेण बुद्धेर्यावदात्मभावित्वाभावात् । यदपि उपाधिकल्पितस्वरूपव्यतिरेकेण न परमार्थतो जीवो नाम कश्चिदस्तीति तदप्यसंगतम् । अंशत्वस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वादिति । तस्मात् पूर्वोक्तरीति- रेव युक्तेति दिक् ॥ ३० ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ ननु पूर्वमसत्त्वेदानन्दांशस्य प्राकट्यं तदा जन्यत्वेन नश्वरत्वेन स्यात्तेनानन्दांशस्य तिरोधानं भविष्यतीति न तस्य यावदात्म- भावित्वं वक्तुं शक्यमिति शङ्कायामिदं सूत्रं प्रवृत्त इत्याशयेन व्याकुर्वन्ति व्यपदेशेत्यादि । निगदव्याख्यातमेतत् ॥ ३१ ॥ रश्मिः। मयत्वं जीवस्य श्रूयते । विज्ञानमय इति, तत्राहुः अन्योन्तर इति । बुद्धिमयत्वं जीवत्वं मुक्तजीवेषु व्यभिचरति, बुद्धेर्लीनत्वेनाभावादित्याहुः तदनभीति अहं बुद्धिमानित्यभिमन्यते तस्याभावेऽप्यात्मनो देहादीनभिमन्यते सोऽभिमानः आत्मनो बन्धस्तन्निवृत्तिर्मोक्ष इति श्रुतेः । प्रायेति करणप्रायपाठबलेन । तेषां भाष्यानुसारेणार्थं यावदित्यादि । बुद्ध्या अपि स्वीकारेण लयादेवकारः । बुद्धेर्यावदिति । जीवभावस्योत्तरावस्थायामात्मभावित्वाभावादित्यर्थः । अग्र इति । अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणे । दिगिति 'ममैवांशो जीवलोके' इति गीता ॥ ३० ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ निगदेति पाठमात्रेण व्याख्या- तम् । भाष्ये सेकादीति । पूञ् पवने हुमुसुन् । पा रक्षणे वा हुमुसुन् । आदिशब्दार्थः । आदि- शब्देन भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणमपि । एवकारस्तु आनन्दः व्यपदेशदशायां सन् व्यक्तियोगात् । पुंस्त्वा- दिवत् । अभिव्यक्तियोगादित्यपि पाठः । एवेति अन्यथा षण्ढादीनामपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गादित्ये- वकारः । 'नासतो विद्यते भावः' इति । सौत्रस्य अस्येत्यस्यार्थमाहुः आनन्दांशस्येति एतेन सौत्र- त्वर्थोऽवधारणमित्युक्तम् । एवेति वाक्यादेवकारः । व्यक्तियोग इति । तस्मादिति शेषः । एवं निगदव्याख्यातमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ 1396