अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० २ सू० ८. कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ (३.१.२.) प्रथमाहुतिः सफला विचारिता । द्वितीयां विचारयितुमधिकरणारम्भः । सोमस्य पर्जन्यहोमे वृष्टित्वमिति । सोमाद्बृष्टिभावे रूपरसादीनां हीनतया प्रती- यमानत्वाद् यागस्यावान्तरफलं तत्र भुक्तं इति निश्चितम् । तत्र संशयः । किं सर्वमेवावान्तरफलं तत्र भुङ्क्ते, आहोस्विदनुशयवान् वृष्टिर्भवतीति । सद्वासनयाग्रिमजन्मनि सदाचारयुक्त एव स्यादिति । 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदा' इति बाधोपलम्भेः । अतो विचार उचितः । तत्रावान्तरफलस्यावशेषे अवान्तरफलत्वबाधाज्ज्ञानौपयिकशरीरभावादेव सदाचारसिद्धेः प्रयोजनाभावान्निरनुशय एव वृष्टिभावं प्राप्नोतीत्येवं प्राप्ते, उच्यते । भाष्यप्रकाशः । कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः प्रथमेत्यादि । ननु द्वितीयायां किं विचारणीयम्, येनायं संरम्भ इत्यत आहुः सोमस्येत्यादि । सोमादिति । सोमभावानन्तरम् । निश्चितमिति । 'सोमं राजानं जुह्वति, तस्या आहुतेर्वर्षं सम्भवती'ति सोमाद्दीनभावबोधिकाया आहुतिफलश्रुत्यैव निश्चितम् । तत्र संशय इति । तत्र भोगे संशयः । अनुशयवानिति । अनुपश्चाच्छेते, कर्मफलभोगानन्तरं तिष्ठति यः शेषः, सोऽनुशयस्तद्वान् । नन्वेतद्विचारस्य किं प्रयोजनम्, यथाकथञ्चिदस्त्वित्यत आहुः सद्वा- सनयेत्यादि । तथाच सर्वस्य स्वभावाधीनतयोभयविधं कर्म संभवति, तत्र निरनुशयत्वे, पूर्वकृतदुष्कर्मभोगस्यानुक्तत्वात् तदनुवृत्त्या कपूययोनित्वमापद्येतेति तद्विचार उचित इत्यर्थः । एवं विचारावश्यकत्वं समर्थयित्वा पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । रश्मिः । कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ सोमभावेति । श्रद्धायाः सोमभावानन्तरमितिशेषः । सोमादितिभाष्ये भावप्रधानः । भाष्ये श्रद्धारूपस्य जीवस्य सोमं प्राप्य वृष्टिभावे इत्यप्यर्थः । रूपरसादीनामपाकानां हीनतया वृष्टेः सोमाद्धीनत्वं प्रत्यक्ष- सिद्धं यागस्य मुख्यं फलम् । स्वर्गोऽवान्तरं फलम् । तत्रेति वृष्टिभावे । भुङ्क्ते । रूपरसादीनामित्यत्रा- दिशब्देन शब्दगन्धस्पर्शाः । प्रकृते । आहुतीति । एवकारोऽन्यस्य शब्दस्य व्यवच्छेदकः । भाष्ये । सर्वमेवेति । सामान्ये नपुंसकम् । एवकारो विशेषव्यवच्छेदकः । तत्रेति । वृष्टि- भावे । प्रकृते । अन्विति । 'भवेदनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयो'रिति विश्वादनुबन्धेऽनुशयशब्द इति भावः । यः प्रारब्धसन्नित्क्रियमाणेषु कर्मसु यत्किञ्चित्कर्मजन्यभोगसाधक सामग्रीशेषः । एतद्वीति । अनुशयरूपकर्मणो विचारस्य । यथेति । अनुशयवत्त्वेनाननुशयवत्त्वेन वा । अत आहुरिति । अतो द्वितीयकोटौ हेतुमाहुरित्यर्थः । स्वभावेति । गीता पञ्चमाध्याये 'न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तत' इति वाक्यात् । उभयेति । कपूयरमणीयो- भयविधम् । निरनुशयत्व इति । निष्क्रान्तमनुशयपदान्निरनुशयं सूत्रं तत्त्वे । तद्विचार 1568