अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

इति युष्मच्छब्दविषये श्रीब्रजनाथे रघुवर्यत्वादेरित्याशङ्क्य, तत्प्रयोजकं रूपमाह उपसंहार इत्यादिना। उक्तस्थलादिषु यः उपसंहारः, स त्वर्थस्य पदार्थस्य भगव- ल्लक्षणस्योभयत्राप्यभेदादित्यर्थः। नन्वेवं सति मत्स्ये शरचापादिकं पुरुषे च भाष्यप्रकाशः। विशेषो यत् कर्मणि निरूपणप्रकारभेदो निवारकः, उपासनायां तु रूपप्रकारभेदः, तथा तत्र दैव्योऽधिकारः, इह त्वान्तरः, तत्र सम्बन्धी बाह्यः, इह तु ध्येयत्वेनेष्ट आन्तरः, तथापि तेषां गुणान्तरोपसंहारबाधकता त्वविशिष्टेति तद्रीत्या यस्य कस्यचन बाधकस्य यत्र क्वापि सम्भवादु- णोपसंहारो न क्वचिदपि प्राप्तावकाश इति सिद्धम्, तद्विरुद्धं श्रीरामतापनीयेऽवतारान्तरत्वस्य दशमस्कन्धीयाक्रूरस्तुतौ च रघुवर्यत्त्वादेरुपसंहारो दृश्यते, अतो न पूर्वसूत्रोक्तं साधीय इत्याशङ्क्य, तन्निवृत्त्यर्थमस्मिन् सूत्रे वेद्यैक्यनिरूपणप्रयोजनं सूचयन्नुपसंहारप्रयोजकं रूपमाहेत्यर्थः। सूत्रं व्याकुर्वन्ति उक्तस्थल इत्यादि। तत्तत्तापनीये 'इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते', 'तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत' इति श्रावणादक्रूरस्यापि भगवति परब्रह्मत्वज्ञानस्य तत्स्तुत्यारम्भे उक्तत्वात् तत्र योऽवतारान्तरत्वोपसंहारः, स भगवल्लक्षणस्य वस्तुन उभयत्रा- प्यभेदमभिसन्धाय। अन्यथा तत्र 'परं ब्रह्म'ति न वदेत्। प्रयोजनाभावात्। तथाच येन ब्रह्माभे- दस्तत्रानुसंहितः, तेनोपसंहारः कार्य इत्येतदर्थमित्यर्थः। अत्र पूर्वसूत्रोक्तनियमभङ्गं शङ्कते नन्वित्यादि। एवं सतीति। ब्रह्मत्वेऽनुसंधिते सति। तथाचैवं मत्स्यादिषु विरुद्धधर्मभावने प्राप्ते स्वाध्यायसूत्रोक्तनियमस्य भग्नत्वादग्निहोत्रादिष्वपि सर्वशाखोक्तधर्मकरणापत्तिः स्यादित्यर्थः। एतत् समाधातुं सूत्रांशं व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि। विधिशेषाणामित्यत्र बहुव्रीहिः। आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्। समान इति। तुल्ये। चोऽप्यर्थे। एवञ्च अर्थाभेदात् समानेष्वप्युपसंहारो- रश्मिः। पुनरुक्तिनिन्दाशक्तिसमाप्तिवचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरेषु कर्मभेदः स्या'दित्यत्र नामादयः कर्मभेदकाः श्रुताः। तत्र कर्मणि निरूपणप्रकारभेदः धर्मविशेषशब्दोक्तः। 'कारीरीवाक्यान्यधीयानास्तै- त्तिरीया भूमौ भोजनमाचरन्ति। अपरे शालिनो नाचरन्ति। तथाग्निमधीयानाः केचिदुपाध्यायस्योद- कुम्भमाहरन्ति अपरे ने'त्येवम्। दैव्य इति। अशक्तिः अभेदे सर्वशाखाप्रत्ययमुपसंहर्तुमशक्तेर्न शक्नुवन्तीति दैव्यः। आन्तर इति। सद्धीरूपः। 'यद्यद्धिये'तिवाक्यात्। बाह्य इति। रूपम्। एकस्यां शाखायामग्नीषोमीयमेकादशकपालमामनन्ति। एकस्यां द्वादशकपालम्, एवं भिन्नं रूपं कथमिव न कर्मभिन्नं भविष्यति। ध्येयत्वेनेति। 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मिति श्रुतेः। तद्रीत्येति। सूत्रो- क्तरीत्या। यस्यकस्यचनेति। पूर्वपक्षत्वान्नामरूपसूत्रोक्तसमाहारद्वन्द्वार्थो न स्वीकृत इति भावः। गुणोपेति। तेन पूर्वसूत्रोक्तरीत्येत्यस्य न 'दर्शयति चे'ति सूत्रोक्तरीत्यर्थः। किन्तूक्त एवार्थ इत्युक्त- प्रायम्। दृश्यत इति भाष्यं विवृण्वन्तस्तद्विरुद्ध इति। उपसंहारेति। 'तत्प्रयोजकं रूपमाहे'ति भाष्यार्थ उक्तः। तत्तत्तापिनीय इति। रामतापिनोये गोपालतापनीये च। येनेति। अधिकारिणा। विधेः शेषाणामिति षष्ठीतत्पुरुषाशङ्कानिवृत्त्यर्थमाहुः विधीति। विधिराज्ञाप्रतिपादकः सद्धर्मत्वाच्छेषो येषामग्निहोत्रादीनाम्, 'यज्ञो वै विष्णु'रिति श्रुतेर्धर्मिणमिति बहुव्रीहिरित्यर्थः। आम्नायस्येति। वेदस्य विधिसहितस्य व्यतिरिक्तस्य। क्रिया यागादिः। चोऽप्यर्थ इति। तत्पुस्तके समाने चेति पाठे १. चो नास्ति। 1765